กกสามเหลี่ยม

กกสามเหลี่ยม เป็นพืชล้มลุกอายุหลายปีในวงศ์กก (Cyperaceae) พบได้ตามพื้นที่ชุ่มน้ำ หนอง บึง คลอง อ่างเก็บน้ำ และบริเวณที่มีน้ำขัง ลักษณะเด่นคือมีลำต้นเป็นสามเหลี่ยมและเจริญเป็นกอขนาดใหญ่ นอกจากการใช้ประโยชน์ด้านจักสานแล้ว ส่วนหัวและรากยังปรากฏอยู่ในภูมิปัญญาการใช้สมุนไพรของไทยและระบบการแพทย์พื้นบ้านในเอเชีย โดยเฉพาะการใช้เพื่อบรรเทาอาการเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหารและเป็นยาขับปัสสาวะ อย่างไรก็ตาม หลักฐานทางคลินิกในมนุษย์ยังมีจำกัด จึงควรแยกให้ชัดเจนระหว่าง สรรพคุณตามภูมิปัญญา กับ หลักฐานทางวิทยาศาสตร์

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร: กกสามเหลี่ยม
ชื่ออื่น: กก, กกตะกลับ, กกตาแดง, กกปรือ, กกคมบาง, มะนิ่ว, มะเนี่ยว, แห้วกระดาน, แห้วหิน และกกสามเหลี่ยมยักษ์
ชื่อสามัญ: Giant bulrush, Greater club-rush, Greater bulrush, Coarse bullrush
ชื่อวิทยาศาสตร์: Actinoscirpus grossus (L.f.) Goetgh. & D.A.Simpson
วงศ์: Cyperaceae
ส่วนที่มีการใช้เป็นยาในภูมิปัญญา: หัวหรือส่วนใต้ดิน และราก
ลักษณะเด่น: พืชอายุหลายปี ลำต้นเป็นสามเหลี่ยม สูงประมาณ 1–2 เมตร และมีไหลหรือส่วนใต้ดินสำหรับขยายพันธุ์
การใช้ประโยชน์อื่น: ใช้ทำเสื่อ เครื่องจักสาน ตะกร้า กระเป๋า ฝาบ้าน ฝ้าเพดาน และงานหัตถกรรมจากวัสดุธรรมชาติ

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น: เป็นพืชล้มลุกอายุหลายปี เจริญเป็นกอ มีไหลหรือส่วนใต้ดิน ลำต้นตั้งตรง แข็ง มีลักษณะเป็นสามเหลี่ยมอย่างชัดเจน สูงประมาณ 1–2 เมตร บางแหล่งรายงานว่าสามารถสูงได้มากกว่านี้
ลำต้น: มีสามเหลี่ยมมุมค่อนข้างแหลม ผิวค่อนข้างเรียบหรืออาจสากตามขอบ ลักษณะภายในและกาบมีเนื้อคล้ายฟองน้ำ
ใบ: ใบออกบริเวณโคนต้น ลักษณะเป็นแถบหรือเส้นยาว แบนและค่อนข้างแข็ง ยาวประมาณ 0.5–1.7 เมตร ขอบใบอาจเรียบหรือสาก
กาบใบ: กาบใบเปิดและหุ้มโคนลำต้น ไม่มีลิ้นกาบ
ช่อดอก: ออกบริเวณปลายยอด เป็นช่อแบบแยกแขนงหรือคล้ายช่อร่ม มีช่อดอกย่อยจำนวนมาก
ดอกย่อย: ช่อดอกย่อยมีลักษณะรูปรีถึงรูปไข่ สีเขียวอ่อนเมื่ออ่อน และเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลเมื่อแก่
ผล: เป็นผลแห้งขนาดเล็ก ลักษณะค่อนข้างแบนหรือเป็นสามเหลี่ยม สีน้ำตาล
ส่วนใต้ดิน: มีไหลและส่วนที่พัฒนาเป็นหัวขนาดเล็ก ซึ่งช่วยให้พืชสามารถแพร่ขยายเป็นกอได้

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

มีถิ่นกำเนิดอยู่ในเขตร้อนและกึ่งร้อนของเอเชีย ตั้งแต่เอเชียใต้ เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ไปจนถึงตอนเหนือของออสเตรเลีย
พบในประเทศอินเดีย เนปาล บังกลาเทศ ศรีลังกา เมียนมา ไทย ลาว กัมพูชา เวียดนาม มาเลเซีย อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ จีนตอนใต้ ไต้หวัน และบางพื้นที่ของออสเตรเลีย
ในประเทศไทยพบได้หลายภูมิภาค โดยเฉพาะพื้นที่ชุ่มน้ำ หนอง บึง คลอง อ่างเก็บน้ำ และพื้นที่ที่มีน้ำท่วมขังเป็นระยะ
เป็นพืชที่ปรับตัวได้ดีกับพื้นที่ชื้นแฉะและพื้นที่น้ำท่วม จึงมักพบขึ้นเป็นกลุ่มหรือเป็นกอขนาดใหญ่

การปลูกและการขยายพันธุ์

กกสามเหลี่ยมเหมาะกับพื้นที่ชื้นหรือมีน้ำเพียงพอ เช่น พื้นที่ริมบ่อ หนอง คลอง หรือแปลงที่มีน้ำขัง
สามารถขยายพันธุ์ด้วย ไหลหรือส่วนใต้ดิน ซึ่งเป็นวิธีที่ช่วยให้ตั้งต้นได้รวดเร็ว
สามารถขยายพันธุ์ด้วย เมล็ด ได้เช่นกัน
ในการปลูกเพื่อใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพรควรเลือกพื้นที่ที่ปราศจากน้ำเสียและสารปนเปื้อน เนื่องจากเป็นพืชที่มักขึ้นในบริเวณชุ่มน้ำ
หากปลูกเพื่อใช้ในงานจักสาน สามารถปล่อยให้เจริญเป็นกอและเก็บเกี่ยวลำต้นเมื่อมีขนาดเหมาะสม

ส่วนที่ใช้เป็นยา

หัวหรือส่วนใต้ดิน: มีการใช้ตามภูมิปัญญาเพื่อบรรเทาอาการท้องเสีย อาเจียน และใช้เป็นยาขับปัสสาวะ
ราก: มีรายงานการใช้เป็นยาสมาน ลดไข้ ขับปัสสาวะ บำรุงตับ และใช้กับอาการเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหาร
การใช้ส่วนใต้ดินในระบบการแพทย์พื้นบ้านของอินเดียและภูมิภาคเอเชียมีการบันทึกไว้เช่นกัน

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

หัว: ตามตำรายาพื้นบ้านมีรสฝาดหวาน ใช้แก้ท้องเสียและแก้อาเจียน
ราก: ตามภูมิปัญญาไทยมีรสฝาดหวาน ใช้เป็นยาสมาน ลดไข้ ขับปัสสาวะ บำรุงตับ แก้ท้องเสีย แก้อาเจียน และใช้ในตำรับที่เกี่ยวข้องกับระบบทางเดินอาหาร
ภูมิปัญญาอินเดีย: ส่วนหัวหรือเหง้ามีการใช้เป็นยาขับปัสสาวะ ยาสมาน ยาระบาย ยาบำรุง และใช้กับอาการท้องเสียและอาเจียน
ควรเข้าใจว่าสรรพคุณดังกล่าวเป็น ข้อมูลการใช้ตามภูมิปัญญาและตำรายา ไม่ได้หมายความว่าได้รับการยืนยันประสิทธิผลในมนุษย์จากการทดลองทางคลินิกแล้ว

วิธีใช้

ในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้าน มีการนำส่วนหัวหรือส่วนใต้ดินไปเตรียมเป็นยาต้ม หรือใช้ในรูปแบบยาสมุนไพรตามตำรับ
การใช้ในระบบอายุรเวทมีการกล่าวถึงการใช้ส่วนหัวหรือเหง้าในรูปแบบยาต้มและผง
ยังไม่มีข้อมูลมาตรฐานเพียงพอที่จะกำหนดขนาดรับประทานสำหรับประชาชนทั่วไปจากหลักฐานทางคลินิก
จึงไม่ควรนำข้อมูลขนาดยาจากตำรายาต่างประเทศมาใช้แทนคำแนะนำของแพทย์แผนไทยหรือบุคลากรทางการแพทย์โดยตรง
สำหรับการนำไปใช้เป็นสมุนไพรรับประทาน ควรใช้วัตถุดิบที่ระบุชนิดพืชได้ถูกต้องและสะอาด ปราศจากการปนเปื้อนจากแหล่งน้ำเสีย

ในบัญชียาจากสมุนไพร

จากการตรวจสอบแหล่งข้อมูลที่ค้นได้ ยังไม่พบหลักฐานเพียงพอที่จะระบุว่ากกสามเหลี่ยม (Actinoscirpus grossus) เป็นตัวยาเดี่ยวที่อยู่ในบัญชียาจากสมุนไพรของบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพรของประเทศไทย
ดังนั้นไม่ควรระบุว่ากกสามเหลี่ยมเป็น “สมุนไพรในบัญชียาหลักแห่งชาติ” หากไม่มีตำรับหรือประกาศทางราชการรองรับ
ข้อมูลส่วนนี้ควรตรวจสอบกับประกาศบัญชียาหลักแห่งชาติฉบับล่าสุดทุกครั้งก่อนเผยแพร่ เพราะรายการบัญชีสามารถมีการปรับปรุงได้

สารสำคัญ

ฐานข้อมูล IMPPAT ซึ่งเป็นฐานข้อมูลพืชสมุนไพรอินเดีย รายงานสารที่สัมพันธ์กับ Actinoscirpus grossus ในส่วนใต้ดินและหัวหลายชนิด
สารที่มีการบันทึก ได้แก่ progesterone, benzaldehyde, 4-hydroxybenzoic acid และ cinnamic acid
ในส่วนหัวมีรายงานกรดไขมัน เช่น myristic acid, heptadecanoic acid, pentadecanoic acid, lauric acid, decanoic acid และ octanoic acid
งานวิจัยด้านพฤกษเคมีรายงานการตรวจพบกลุ่มสาร เช่น flavonoids, tannins, saponins, phenolics, steroids และ terpenoids ในสารสกัดของพืช
อย่างไรก็ตาม ชนิดและปริมาณสารสำคัญอาจแตกต่างกันตามส่วนของพืช แหล่งปลูก วิธีสกัด และวิธีวิเคราะห์

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

มีงานวิจัยในสัตว์ทดลองเกี่ยวกับฤทธิ์ปกป้องตับของสารสกัดเอทานอลจากหัว Actinoscirpus grossus
งานวิจัยของ Ganapathi และคณะ ซึ่งตีพิมพ์ใน Journal of King Saud University – Science ปี 2021 พบว่าสารสกัดจากหัวขนาด 200 และ 400 มก./กก. ในหนูที่ได้รับเอทานอลสามารถช่วยปรับค่าการทำงานของเอนไซม์ตับ ลด lipid peroxidation และช่วยฟื้นกิจกรรมของ catalase และ glutathione peroxidase เมื่อเทียบกับกลุ่มที่ได้รับเอทานอล
การตรวจทางพยาธิสภาพยังพบว่าการเปลี่ยนแปลงของเซลล์ตับในกลุ่มที่ได้รับสารสกัดลดลง
อย่างไรก็ตาม งานดังกล่าวเป็น การทดลองในหนู ไม่ใช่การทดลองทางคลินิกในมนุษย์ จึงยังไม่สามารถสรุปว่ากกสามเหลี่ยมใช้รักษาโรคตับในคนได้
มีงานวิจัยด้านฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระของสารสกัดจากพืชชนิดนี้ โดยพบกิจกรรมต้านอนุมูลอิสระในระดับหนึ่ง แต่ผลดังกล่าวยังอยู่ในระดับการศึกษาเชิงทดลองและไม่ควรตีความเป็นประสิทธิผลทางการรักษา

เภสัชวิทยา

ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ: สารสกัดจาก Actinoscirpus grossus มีรายงานกิจกรรมต้านอนุมูลอิสระจากการทดสอบในห้องปฏิบัติการ
ฤทธิ์ปกป้องตับ: สารสกัดเอทานอลจากหัวแสดงผลปกป้องตับในหนูทดลองที่เกิดพิษจากเอทานอล โดยสัมพันธ์กับการลด lipid peroxidation และการฟื้นตัวของเอนไซม์ antioxidant
ฤทธิ์ด้านความดันโลหิต: งานวิจัยเก่าที่ถูกอ้างถึงในงานวิจัยปัจจุบันระบุว่าสารสกัดเอทานอลจากหัวมีผลต่อความดันโลหิตในแมวที่ได้รับการวางยาสลบ แต่หลักฐานดังกล่าวเก่าและไม่เพียงพอสำหรับการนำมาใช้ทางคลินิก
หลักฐานเภสัชวิทยาส่วนใหญ่ยังเป็น in vitro หรือสัตว์ทดลอง จึงยังไม่สามารถยืนยันประสิทธิผลและขนาดยาที่เหมาะสมในมนุษย์ได้

ความปลอดภัย

ยังมีข้อมูลด้านความปลอดภัยในมนุษย์ของกกสามเหลี่ยมค่อนข้างจำกัด
งานวิจัยในสัตว์ทดลองรายงานว่าการทดสอบความเป็นพิษเฉียบพลันของสารสกัดเอทานอลจากหัวมีค่า LD50 มากกว่า 2,000 มก./กก. ในหนู แต่ข้อมูลดังกล่าวไม่สามารถนำมาใช้กำหนดขนาดที่ปลอดภัยสำหรับมนุษย์โดยตรงได้
แหล่งข้อมูลด้านพืชอาหารบางแห่งรายงานว่าส่วนรากหรือหัวต้องผ่านกระบวนการเตรียมที่เหมาะสมก่อนนำมาบริโภค และไม่ควรรับประทานส่วนใต้ดินแบบดิบโดยไม่ทราบวิธีเตรียมที่ถูกต้อง
หญิงตั้งครรภ์ เด็ก ผู้สูงอายุ ผู้ที่มีโรคตับหรือโรคไต และผู้ที่ใช้ยาประจำ ควรปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ก่อนใช้ผลิตภัณฑ์จากกกสามเหลี่ยม
ไม่ควรใช้กกสามเหลี่ยมแทนยามาตรฐานสำหรับโรคตับ ท้องเสีย หรือโรคอื่น ๆ ที่ต้องได้รับการวินิจฉัยและรักษา

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่เพียงพอเกี่ยวกับปฏิกิริยาระหว่างกกสามเหลี่ยมกับยาสำคัญชนิดต่าง ๆ
เนื่องจากมีการศึกษาฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาหลายด้าน จึงยังไม่ควรสรุปว่าปลอดภัยเมื่อใช้ร่วมกับยาทุกชนิด
ผู้ที่รับประทานยารักษาโรคตับ ยาขับปัสสาวะ ยาลดความดันโลหิต ยาต้านการแข็งตัวของเลือด หรือยาที่มีผลต่อการทำงานของตับ ควรแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ผลิตภัณฑ์จากกกสามเหลี่ยม
ยังไม่มีข้อมูลเพียงพอที่จะจัดทำรายการยาที่ห้ามใช้ร่วมกับกกสามเหลี่ยมโดยเฉพาะ

การใช้ในอาหาร

มีรายงานในบางภูมิภาคว่าหัวหรือส่วนใต้ดินของกกสามเหลี่ยมสามารถนำมาใช้เป็นอาหารได้หลังผ่านกระบวนการเตรียมที่เหมาะสม
แหล่งข้อมูลด้านพืชอาหารระบุว่าต้องผ่านขั้นตอน เช่น การบด การเผาหรือทำให้แห้ง และการบดเป็นแป้งก่อนนำไปประกอบอาหาร
เนื่องจากข้อมูลการบริโภคมีความแตกต่างกันตามภูมิภาค จึง ไม่แนะนำให้นำหัวหรือรากสดของกกสามเหลี่ยมมารับประทานโดยตรง โดยไม่มีข้อมูลการเตรียมที่เชื่อถือได้

การใช้ในผลิตภัณฑ์

ผลิตภัณฑ์จักสาน: ลำต้นใช้ทอเสื่อและทำเครื่องจักสาน
เครื่องใช้ในครัวเรือน: ใช้ทำตะกร้า กระเป๋า ฝาบ้าน ฝ้าเพดาน และวัสดุพื้นบ้าน
ผลิตภัณฑ์สมุนไพร: มีงานวิจัยทดลองนำสารสกัดของ Actinoscirpus grossus ไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ เช่น เม็ดฟู่และ phytosome เพื่อศึกษาการนำส่งสารต้านอนุมูลอิสระ
การพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์สุขภาพจำเป็นต้องควบคุมชนิดพืช แหล่งวัตถุดิบ สารปนเปื้อน ปริมาณสารสำคัญ และความปลอดภัยก่อนนำไปใช้ในเชิงพาณิชย์

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

หากเก็บเกี่ยวเพื่อใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพร ควรเลือกต้นที่เจริญเต็มที่และมีการระบุชนิดพืชอย่างถูกต้อง
ส่วนหัวหรือรากควรขุดอย่างระมัดระวังและทำความสะอาดเอาดินออก
ควรคัดแยกส่วนที่ขึ้นรา เน่าเสีย หรือมีร่องรอยการปนเปื้อนออก
หากต้องการเก็บเป็นวัตถุดิบแห้ง ควรหั่นเป็นชิ้นและทำให้แห้งอย่างทั่วถึงในสภาพที่สะอาดและมีการระบายอากาศที่เหมาะสม
เก็บวัตถุดิบแห้งในภาชนะสะอาด แห้ง ปิดสนิท และป้องกันความชื้น แมลง และเชื้อรา
เนื่องจากกกสามเหลี่ยมมักขึ้นในพื้นที่ชุ่มน้ำ ควรให้ความสำคัญเป็นพิเศษกับการตรวจสอบการปนเปื้อนของโลหะหนัก สารเคมี และจุลินทรีย์ หากนำไปใช้เป็นวัตถุดิบสำหรับผลิตภัณฑ์รับประทาน

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

ในภูมิปัญญาไทย กกสามเหลี่ยมถูกนำมาใช้เป็นสมุนไพร โดยเฉพาะส่วนหัวและราก
มีการกล่าวถึงการใช้หัวแก้ท้องเสียและอาเจียน ส่วนรากใช้เป็นยาสมาน ขับปัสสาวะ ลดไข้ และใช้กับอาการทางเดินอาหาร
ในภูมิปัญญาของอินเดีย มีการใช้ส่วนหัวหรือเหง้าในฐานะยาขับปัสสาวะ ยาสมาน ยาระบาย และยาบำรุง
นอกจากด้านยาแล้ว กกสามเหลี่ยมยังมีความสำคัญในภูมิปัญญาการจักสาน โดยใช้ลำต้นเป็นวัสดุสำหรับทำเสื่อและเครื่องใช้ต่าง ๆ

ประวัติและวัฒนธรรม

กกเป็นพืชที่มีความสัมพันธ์กับวิถีชีวิตของชุมชนในพื้นที่ชุ่มน้ำของเอเชียมาช้านาน
กกสามเหลี่ยมมีลำต้นที่เหนียวและมีโครงสร้างเหมาะกับการนำมาสาน จึงถูกนำมาใช้ทำเสื่อและเครื่องจักสานในหลายพื้นที่
ชื่อท้องถิ่นของพืชแตกต่างกันไปตามภูมิภาค เช่น กกปรือ กกคมบาง มะนิ่ว มะเนี่ยว แห้วกระดาน และแห้วหิน
ในทางพฤกษศาสตร์ กกสามเหลี่ยมเคยถูกจัดอยู่ในสกุล Scirpus และ Schoenoplectus ในเอกสารเก่า ก่อนที่ชื่อที่ยอมรับในปัจจุบันจะเป็น Actinoscirpus grossus

สถานะการอนุรักษ์

Actinoscirpus grossus ได้รับการยอมรับเป็นชนิดพันธุ์ในฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Kew
Kew ระบุสถานะตามข้อมูล IUCN เป็น Least Concern (LC) หรือมีความเสี่ยงต่ำ
การประเมินความเสี่ยงการสูญพันธุ์ยังระบุว่าเป็นพืชที่ไม่ได้อยู่ในภาวะถูกคุกคาม
อย่างไรก็ตาม การอนุรักษ์พื้นที่ชุ่มน้ำยังมีความสำคัญ เนื่องจากเป็นถิ่นอาศัยหลักของพืชชนิดนี้และเป็นระบบนิเวศที่มีความสำคัญต่อความหลากหลายทางชีวภาพ

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

อาณาจักร: Plantae
กลุ่มพืชมีท่อลำเลียง: Tracheophyta
กลุ่มพืชดอก: Angiosperms
กลุ่มพืชใบเลี้ยงเดี่ยว: Monocots
อันดับ: Poales
วงศ์: Cyperaceae
สกุล: Actinoscirpus
ชนิด: Actinoscirpus grossus
ชื่อวิทยาศาสตร์เต็ม: Actinoscirpus grossus (L.f.) Goetgh. & D.A.Simpson
ชื่อพ้องสำคัญ: Scirpus grossus L.f., Schoenoplectus grossus (L.f.) Palla, Hymenochaeta grossa (L.f.) Nees
ชื่อไทยในฐานข้อมูล TH-BIF: กกสามเหลี่ยม, แห้วกระดาน
ชื่อสามัญ: Giant Bur Rush

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2559). กกสามเหลี่ยม (Actinoscirpus grossus (L.f.) Goetgh. & D.A.Simpson). สารานุกรมพืชในประเทศไทย.
Ganapathi, S. C., Holla, R., Shankara, S., Mundugaru, R., KN, S., Rajagopal, R., Alfarhan, A., & AlAnsari, A. (2021). Protective effect of ethanolic extract of Actinoscirpus grossus tubers against ethanol induced liver toxicity in albino rats. Journal of King Saud University – Science, 33(1), 101253. https://doi.org/10.1016/j.jksus.2020.101253
International Plant Names Index. (2026). Actinoscirpus grossus (L.f.) Goetgh. & D.A.Simpson.
Kew Science, Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Actinoscirpus grossus (L.f.) Goetgh. & D.A.Simpson. Plants of the World Online.
Kew Science, Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Actinoscirpus grossus – Medicinal Plant Names Services.
Indian Medicinal Plants, Phytochemistry and Therapeutics (IMPPAT). (2026). Actinoscirpus grossus: Phytochemical and therapeutic associations.
Noval, N., Febrianti, D. R., Melviani, Mayna, Nisrina, S., & Samara, A. F. (2025). Formulasiและ characterisation phytosome extract Actinoscirpus grossus as antioxidant. Jurnal Ilmiah Ibnu Sina: Ilmu Farmasi dan Kesehatan, 10(1).
สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. (ม.ป.ป.). Actinoscirpus grossus. Thai Biodiversity Information Facility (TH-BIF).
Wight, R. et al. / Flora of Thailand และเอกสารอนุกรมวิธานวงศ์ Cyperaceae ที่อ้างถึงในฐานข้อมูล Kew และงานศึกษาทางอนุกรมวิธาน
วุฒิ วุฒิธรรมเวช. (2540). สารานุกรมสมุนไพร. กรุงเทพฯ: โอเดียนสโตร์.