ก้นปิด

ก้นปิดเป็นสมุนไพรพื้นบ้านประเภทไม้เถาในวงศ์บอระเพ็ด (Menispermaceae) พบในพื้นที่ป่าชื้นของประเทศไทยและภูมิภาคเอเชีย มีชื่อเรียกแตกต่างกันตามท้องถิ่น และมีการใช้ส่วนรากหรือหัวใต้ดินตามภูมิปัญญาพื้นบ้านเพื่อดูแลอาการไข้ ระบบทางเดินอาหาร และระบบทางเดินปัสสาวะ อย่างไรก็ตาม พืชชนิดนี้มีสารกลุ่มอัลคาลอยด์หลายชนิดและมีข้อมูลเกี่ยวกับความเป็นพิษ จึงไม่ควรนำมาใช้รับประทานเองโดยขาดความรู้ด้านการแพทย์แผนไทยหรือการกำกับดูแลจากผู้เชี่ยวชาญ

หมายเหตุด้านชื่อวิทยาศาสตร์: แหล่งข้อมูลสมุนไพรไทยและบทความด้านการแพทย์แผนไทยระบุ “ก้นปิด” เป็น Stephania glandulifera Miers ขณะที่รายงานสำรวจพืชของกรมวิชาการเกษตรบางฉบับใช้ชื่อ “ก้นปิด” กับ Stephania japonica (Thunb.) Miers ด้วย จึงควรตรวจสอบตัวอย่างพรรณไม้ก่อนนำไปใช้เป็นยา และไม่ควรใช้ชื่อพื้นเมืองเพียงอย่างเดียวในการระบุชนิดพืช

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อไทย: ก้นปิด
ชื่ออื่น: ใบก้นปิด, ปังปอน, ย่านปด, กรุงคะเมา, บัวเครือ
ชื่อวิทยาศาสตร์: Stephania glandulifera Miers
วงศ์: Menispermaceae
สกุล: Stephania
ลักษณะพืช: ไม้เถาเลื้อย มีหัวหรือส่วนสะสมอาหารใต้ดิน
ส่วนที่ใช้ตามภูมิปัญญาไทย: ราก และทั้งต้น
รสยา: รากมีรสฝาดขม
ประเภท: พืชสมุนไพรจำพวกเถา–เครือ

ชื่อ Stephania glandulifera Miers เป็นชื่อวิทยาศาสตร์ที่ได้รับการยอมรับในฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Royal Botanic Gardens, Kew โดยมีถิ่นกระจายพันธุ์ตั้งแต่บริเวณเทือกเขาหิมาลัยตะวันออกไปจนถึงประเทศไทย

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น: เป็นไม้เถาเลื้อยขนาดเล็กถึงปานกลาง ลำต้นยาวประมาณ 6–7 เมตร ไม่มีมือจับ สามารถเลื้อยพาดไปตามต้นไม้อื่นหรือโขดหินได้ ลำต้นกลม สีน้ำตาล และส่วนลำต้นแก่มีรอยแตกตามแนวยาว มีส่วนสะสมอาหารหรือหัวอยู่ใต้ดิน
ใบ: เป็นใบเดี่ยว สีเขียวเข้ม รูปไข่หรือรูปคล้ายใบโพธิ์ ปลายใบแหลม โคนใบกลมและมีลักษณะบังก้านใบ ขนาดประมาณ 8–15 เซนติเมตร กว้าง และ 8–17 เซนติเมตรยาว ขอบใบเรียบ ใบค่อนข้างนิ่มและเป็นคลื่นเล็กน้อย ก้านใบยาวประมาณ 5–17 เซนติเมตร
ดอก: ดอกแยกเพศ โดยดอกเพศผู้และดอกเพศเมียอยู่ต่างต้น ดอกมีขนาดเล็ก สีเหลืองถึงเหลืองส้ม ออกเป็นช่อตามซอกใบหรือตามลำต้น ช่อดอกมีลักษณะคล้ายช่อซี่ร่ม
ผล: ผลมีลักษณะรูปไข่กลับ ขนาดประมาณ 6 มิลลิเมตร เมื่อแก่มีเนื้อและมีเมล็ดแข็งสีดำ

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

Stephania glandulifera มีถิ่นกำเนิดตามธรรมชาติบริเวณเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยฐานข้อมูล Kew ระบุการกระจายพันธุ์ในอัสสัม บังกลาเทศ เทือกเขาหิมาลัยตะวันออก เมียนมา เนปาล และประเทศไทย เป็นพืชที่สัมพันธ์กับพื้นที่ชื้นและระบบนิเวศเขตร้อน

ในประเทศไทยมีรายงานการพบพืชชนิดนี้ในบริบทของพืชสมุนไพรและพืชพื้นบ้าน โดยมีชื่อท้องถิ่นแตกต่างกันไปตามพื้นที่

การปลูกและการขยายพันธุ์

ก้นปิดเป็นไม้เถาที่มีส่วนสะสมอาหารใต้ดินและเจริญได้ดีในสภาพแวดล้อมแบบเขตร้อนชื้น
ข้อมูลเฉพาะสำหรับการเพาะปลูกเชิงการค้าและสูตรการขยายพันธุ์ที่เป็นมาตรฐานสำหรับ S. glandulifera ยังมีจำกัด
จากลักษณะทางพฤกษศาสตร์ ควรจัดสภาพแวดล้อมให้มีความชื้นเพียงพอ มีอินทรียวัตถุในดิน และมีวัสดุหรือโครงสร้างสำหรับให้เถาเลื้อย
การนำส่วนหัวหรือรากจากธรรมชาติมาขยายพันธุ์ควรทำอย่างระมัดระวัง เพื่อไม่ให้กระทบต่อประชากรในธรรมชาติ

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ราก: ใช้เป็นยาตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน
หัวหรือส่วนสะสมอาหารใต้ดิน: มีการกล่าวถึงการใช้ในภูมิปัญญาพื้นบ้าน
ทั้งต้น: มีรายงานการใช้ภายนอกเพื่อบรรเทาอาการคัน
ส่วนอื่น ๆ: งานวิจัยจากต่างประเทศมีการศึกษาราก หัวสะสมอาหาร ลำต้น และใบในด้านองค์ประกอบทางเคมีและฤทธิ์ทางชีวภาพ แต่ไม่ควรนำผลการทดลองดังกล่าวมาใช้แทนคำแนะนำในการรักษาโรค

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

ราก: ตามตำราภูมิปัญญาสมุนไพรไทย ใช้แก้ไข้ แก้ท้องเสีย แก้ธาตุไม่ปกติ และใช้เกี่ยวกับโรคของระบบทางเดินปัสสาวะ
ทั้งต้น: มีรายงานการใช้เพื่อแก้อาการคัน
หัวหรือส่วนใต้ดิน: ในภูมิปัญญาพื้นบ้านบางพื้นที่มีการนำไปเข้าตำรับยา
การใช้ดังกล่าวเป็น ข้อมูลการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน ไม่ใช่หลักฐานยืนยันประสิทธิผลในการรักษาโรคตามมาตรฐานการแพทย์แผนปัจจุบัน

มีรายงานชาติพันธุ์พฤกษศาสตร์จากเนปาลเกี่ยวกับ S. glandulifera ว่ามีการใช้น้ำจากรากเพื่อดูแลโรคกระเพาะอาหาร ความผิดปกติของประจำเดือน และอาหารเป็นพิษ ขณะที่การสำรวจอีกพื้นที่หนึ่งรายงานการใช้รากสำหรับอาการปวดศีรษะ ข้อมูลเหล่านี้สะท้อนความหลากหลายของภูมิปัญญาท้องถิ่น แต่ไม่ควรถือเป็นข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการรับรอง

วิธีใช้

การใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านมีการนำ รากหรือส่วนใต้ดิน ไปเตรียมเป็นยาสมุนไพร
มีรายงานการใช้ส่วนของต้นสำหรับการใช้ภายนอกในกรณีอาการคัน
ไม่พบขนาดรับประทานมาตรฐานที่ได้รับการยืนยันทางคลินิกสำหรับ Stephania glandulifera จึงไม่ควรระบุขนาดยาแบบตายตัวบนเว็บไซต์ในลักษณะที่อาจทำให้ผู้อ่านนำไปใช้รักษาตนเอง
โดยเฉพาะส่วนหัวหรือราก ไม่ควรนำมาบด คั้น หรือรับประทานเอง เนื่องจากมีรายงานเกี่ยวกับพิษและสารออกฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาหลายกลุ่ม

สารสำคัญ

มีรายงานพบสารกลุ่ม alkaloids เป็นองค์ประกอบสำคัญของ Stephania glandulifera โดยงานวิจัยสมัยใหม่พบสารสำคัญ ได้แก่

Tetrahydropalmatine
Palmatine
Stepholidine
Stepharine
Stepharanine

งานวิจัยปี 2025 รายงานการวิเคราะห์ปริมาณสารจาก caudex ของ S. glandulifera ด้วย HPLC พบ tetrahydropalmatine, palmatine, stepholidine และ stepharine ในสารสกัดที่ศึกษา โดย stepharine เป็นหนึ่งในสารที่พบในปริมาณสูงในการทดลองดังกล่าว

ก่อนหน้านี้มีงานวิจัยแยกสารจาก caudex ของพืชชนิดนี้และยืนยันสาร 5 ชนิด ได้แก่ tetrahydropalmatine, palmatine, stepharanine, stepholidine และ stepharine โดยจัดอยู่ในกลุ่ม proaporphine, protoberberine และ tetrahydroprotoberberine alkaloids

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัยเกี่ยวกับ Stephania glandulifera โดยตรงยังมีจำนวนไม่มากเมื่อเทียบกับพืชชนิดอื่นในสกุล Stephania แต่มีงานศึกษาที่น่าสนใจเพิ่มขึ้นในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา

งานวิจัยปี 2023 สามารถแยก alkaloids 5 ชนิดจาก caudex ของ S. glandulifera และทดสอบฤทธิ์ต่อเซลล์ glioblastoma ชนิด LN-229 พบว่า stepharine มีฤทธิ์ยับยั้งเซลล์ในการทดลอง โดยมีค่า IC50 8.1 µg/mL อย่างไรก็ตาม เป็นการทดลองระดับเซลล์ ไม่ใช่หลักฐานว่าสามารถใช้รักษามะเร็งในมนุษย์ได้
งานวิจัยปี 2025 ศึกษาปริมาณสาร alkaloids และฤทธิ์ต้านแบคทีเรีย/ต้านอนุมูลอิสระ โดย palmatine แสดงฤทธิ์ต่อ Staphylococcus aureus และ vancomycin-resistant S. aureus ในการทดลอง ขณะที่ stepharanine และ stepharine แสดงฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระในแบบจำลองที่ศึกษา
งานวิจัยที่เผยแพร่ในปี 2026 ใช้ molecular docking และ molecular dynamics ศึกษา alkaloids 5 ชนิดจาก S. glandulifera ต่อ acetylcholinesterase โดย stepharine แสดงค่าการจับที่น่าสนใจในการจำลองด้วยคอมพิวเตอร์ แต่ผลดังกล่าวเป็น in silico ไม่ใช่การทดลองทางคลินิกในมนุษย์

ดังนั้น หลักฐานในปัจจุบันควรตีความว่า S. glandulifera เป็นพืชที่มีศักยภาพทางเภสัชวิทยาและมีสารออกฤทธิ์ที่น่าสนใจ แต่ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกเพียงพอที่จะยืนยันการใช้เพื่อรักษาโรคสำคัญต่าง ๆ ในมนุษย์

เภสัชวิทยา

สารกลุ่ม alkaloids จาก S. glandulifera มีการศึกษาฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและฤทธิ์ต้านแบคทีเรียในระดับห้องปฏิบัติการ
stepharine และสารอื่น ๆ มีการศึกษาฤทธิ์ต่อเอนไซม์ acetylcholinesterase ด้วยวิธีการจำลองโครงสร้างโมเลกุล
งานวิจัยระดับเซลล์พบฤทธิ์ของ stepharine ต่อเซลล์ glioblastoma
ผลการทดลองเหล่านี้เป็นข้อมูลเบื้องต้นสำหรับการพัฒนายา ไม่ควรนำไปกล่าวอ้างว่า “รักษามะเร็ง”, “รักษาอัลไซเมอร์” หรือโรคอื่น ๆ ในคนได้

ความปลอดภัย

หัวข้อนี้ควรเน้นเป็นพิเศษในเว็บไซต์

มีข้อมูลภูมิปัญญาพื้นบ้านระบุว่าน้ำจากหัวของก้นปิดสามารถนำไปใช้เบื่อปลา และมีคำเตือนว่าหากมนุษย์นำมาดื่มอาจเกิดพิษรุนแรงถึงเสียชีวิตได้
พืชสกุล Stephania มีสาร alkaloids หลายชนิด ซึ่งบางชนิดมีฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาต่อระบบประสาทและเป้าหมายทางชีวภาพต่าง ๆ
ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกเพียงพอสำหรับกำหนดขนาดรับประทานที่ปลอดภัยของ S. glandulifera
ไม่ควรนำหัวหรือรากสดมาคั้นน้ำรับประทานเอง
ไม่ควรใช้ในหญิงตั้งครรภ์ เด็ก ผู้สูงอายุ หรือผู้ที่มีโรคประจำตัวโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากผู้ประกอบวิชาชีพที่เหมาะสม
หากสงสัยว่าได้รับพิษจากพืช ควรหยุดใช้และเข้ารับการประเมินทางการแพทย์ทันที

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ยังไม่พบข้อมูลทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับระบุปฏิกิริยาระหว่าง Stephania glandulifera กับยาชนิดใดอย่างแน่ชัด

อย่างไรก็ตาม สาร alkaloids หลายชนิดในพืชมีฤทธิ์ต่อเอนไซม์และตัวรับทางชีวภาพ และมีการศึกษาฤทธิ์ต่อ acetylcholinesterase ในงานวิจัยสมัยใหม่ จึงควรใช้ความระมัดระวังเป็นพิเศษเมื่อใช้ร่วมกับยาที่ออกฤทธิ์ต่อระบบประสาทหรือยาที่มีช่วงความปลอดภัยแคบ

ไม่ควรใช้ก้นปิดแทนยาที่แพทย์สั่ง และไม่ควรเริ่มใช้ร่วมกับยาประจำโดยไม่ได้ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

ก้นปิดมีการใช้ในภูมิปัญญาพื้นบ้านในหลายพื้นที่ของเอเชีย โดยส่วนใต้ดินและรากเป็นส่วนที่ถูกกล่าวถึงบ่อย มีรายงานจากเนปาลเกี่ยวกับการใช้น้ำรากในโรคระบบทางเดินอาหารและความผิดปกติบางประการ ขณะที่ข้อมูลในประเทศไทยระบุการใช้รากเพื่อแก้ไข้ ท้องเสีย ธาตุไม่ปกติ และปัญหาเกี่ยวกับระบบทางเดินปัสสาวะ

ประวัติและวัฒนธรรม

ก้นปิดเป็นพืชสมุนไพรพื้นบ้านที่ปรากฏอยู่ในองค์ความรู้ด้านเภสัชกรรมไทยและฐานข้อมูลพืชสมุนไพร โดยมีชื่อเรียกแตกต่างกันตามภูมิภาค เช่น ปังปอน และย่านปด ชื่อเหล่านี้สะท้อนการนำพืชป่ามาใช้ประโยชน์ในชุมชนและการถ่ายทอดความรู้เกี่ยวกับพืชสมุนไพรจากรุ่นสู่รุ่น

สถานะการอนุรักษ์

ฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Royal Botanic Gardens, Kew ยอมรับ Stephania glandulifera Miers เป็นชนิดที่ถูกต้อง และระบุถิ่นกระจายพันธุ์รวมถึงประเทศไทย นอกจากนี้การประเมิน Angiosperm Extinction Risk Predictions ระบุการคาดการณ์สถานะว่า not threatened แต่ข้อมูลดังกล่าวเป็นการประเมินความเสี่ยงเชิงแบบจำลอง ไม่ควรตีความว่าเป็นการประกาศสถานะบัญชีแดงของ IUCN โดยตรง

การเก็บรากหรือหัวจากธรรมชาติจึงควรทำอย่างรับผิดชอบ และควรส่งเสริมการขยายพันธุ์เพื่อการใช้ประโยชน์แทนการขุดจากธรรมชาติมากเกินไป

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

Kingdom: Plantae
Phylum: Streptophyta
Class: Equisetopsida
Subclass: Magnoliidae
Order: Ranunculales
Family: Menispermaceae
Genus: Stephania
Species: Stephania glandulifera Miers
ชื่อวิทยาศาสตร์เต็ม: Stephania glandulifera Miers
ชื่อผู้ตั้งชื่อ: Miers
ลักษณะทางนิเวศ: climbing caudex geophyte
ถิ่นกำเนิดที่ยอมรับ: ตั้งแต่ Central & Eastern Himalaya ถึงประเทศไทย

ควรแยก S. glandulifera ออกจาก Stephania japonica แม้ว่าจะมีการใช้ชื่อพื้นเมือง “ก้นปิด” ซ้ำกันในเอกสารบางพื้นที่ โดย Kew ยอมรับทั้งสองชนิดเป็นพืชคนละชนิด

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

Dhungel, J., & Shyaula, S. L. (2025). HPLC quantification, antibacterial and antioxidant activity of alkaloids from Stephania glandulifera Miers. Journal of Institute of Science and Technology, 30(2), 75–81. https://doi.org/10.3126/jist.v30i2.61714
Dhungel, J., Shyaula, S. L., Faizan, M., Rathnayaka, R. K., & Agrawal, M. (2026). Computer-aided drug design approach for alkaloids isolated from Stephania glandulifera Miers as potential acetylcholinesterase inhibitors. Journal of Biomolecular Structure and Dynamics, 44(4), 2177–2190. https://doi.org/10.1080/07391102.2025.2474054
Dhungel, J., & Shyaula, S. L. (2023). Cytotoxic activity of alkaloids isolated from Stephania glandulifera Miers. Journal of Biologically Active Products from Nature, 13(2), 118–128. https://doi.org/10.1080/22311866.2023.2224283
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Stephania glandulifera Miers. Plants of the World Online. Plants of the World Online – Stephania glandulifera
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Stephania japonica (Thunb.) Miers. Plants of the World Online. Plants of the World Online – Stephania japonica
Suksathit, S., et al. (2024). การสำรวจและจัดทำฐานข้อมูลพืชสมุนไพรในบริบทการแพทย์แผนไทย. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 22(2).
วีระชัย ณ นคร. (2540). สวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ เล่ม 4. องค์การสวนพฤกษศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี.
สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ มหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร. (2563). ก้นปิด.