ก้นจ้ำขาว
ก้นจ้ำขาว เป็นสมุนไพรพื้นบ้านที่พบได้ทั่วไปในประเทศไทยและมีชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามท้องถิ่น เช่น กี่นกไส้ ปืนนกไส้ และปีกนกไส้ เป็นพืชล้มลุกในวงศ์ Asteraceae ที่มีการใช้เป็นยาพื้นบ้านมาช้านาน โดยเฉพาะส่วนทั้งต้นและใบ มีการนำมาใช้ตามภูมิปัญญาท้องถิ่นสำหรับอาการเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหาร ระบบทางเดินหายใจ และปัญหาผิวหนัง อย่างไรก็ตาม สรรพคุณหลายประการเป็นข้อมูลจากการใช้ตามภูมิปัญญาและยังไม่สามารถถือเป็นข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการยืนยันจากการศึกษาทางคลินิกได้
ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับในปัจจุบันคือ Bidens pilosa L. จัดอยู่ในวงศ์ Asteraceae หรือวงศ์ Compositae และเป็นพืชที่มีการกระจายพันธุ์กว้างในเขตร้อนและกึ่งร้อนทั่วโลก
ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร
- ชื่อสมุนไพร: ก้นจ้ำขาว
- ชื่ออื่น: กี่นกไส้, ปืนนกไส้, ปีกนกไส้, หญ้าก้นจ้ำขาว
- ชื่อสามัญ: Beggar’s tick, Broom stick, Cobbler’s pegs, Devil’s needles, Spanish needle
- ชื่อวิทยาศาสตร์: Bidens pilosa L.
- วงศ์: Asteraceae (Compositae)
- ประเภทพืช: พืชล้มลุก
- ส่วนที่ใช้ตามภูมิปัญญาไทย: ทั้งต้นและใบ
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
- ต้น: เป็นพืชล้มลุก ลำต้นตั้งตรง แตกกิ่งก้านมาก ลำต้นมีลักษณะเป็นสัน และสามารถสูงได้ประมาณ 15–100 เซนติเมตร
- ใบ: เป็นใบประกอบแบบขนนก โดยทั่วไปมีใบย่อยประมาณ 3–5 ใบ ใบย่อยมีรูปร่างรูปไข่ถึงรูปใบหอก ปลายแหลม ขอบใบหยักหรือจักฟันเลื่อย
- ดอก: เป็นช่อดอกแบบกระจุกแน่น ลักษณะคล้ายดอกเดี่ยวขนาดเล็ก ดอกวงนอกมีลักษณะเป็นกลีบดอกรูปลิ้นสีขาว ส่วนดอกวงในเป็นดอกหลอดสีเหลือง
- ผล: เป็นผลแห้งเมล็ดล่อน รูปร่างเรียวยาว สีดำหรือดำอมสีน้ำตาล ปลายผลมีรยางค์คล้ายหนามสั้นสำหรับช่วยในการแพร่กระจาย
- เมล็ด: มีความสามารถในการงอกสูงและสามารถคงความมีชีวิตอยู่ในดินเป็นเวลาหลายปี
ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์
- Bidens pilosa มีถิ่นกำเนิดตามข้อมูล Kew ในเขตร้อนและกึ่งร้อนของทวีปอเมริกา
- ปัจจุบันแพร่กระจายไปอย่างกว้างขวางในพื้นที่เขตร้อน กึ่งร้อน และบางพื้นที่เขตอบอุ่นทั่วโลก
- พบได้ตามพื้นที่รกร้าง ริมถนน พื้นที่เกษตร สวน ไร่ นา ชายป่า พื้นที่ถูกรบกวน และบริเวณที่มีความชื้นเหมาะสม
- ในประเทศไทยพบเป็นพืชที่ขึ้นได้ทั่วไป และมีรายงานจัดอยู่ในกลุ่มพืชต่างถิ่นที่มีศักยภาพในการรุกรานในระบบข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย
การปลูกและการขยายพันธุ์
- ขยายพันธุ์ได้ง่ายโดย เมล็ด
- เมล็ดมีอัตราการงอกค่อนข้างสูงและสามารถงอกได้ในช่วงอุณหภูมิประมาณ 15–40 องศาเซลเซียส
- ควรเพาะเมล็ดในวัสดุปลูกที่ระบายน้ำได้ดีและมีความชื้นพอเหมาะ
- เมื่อต้นกล้าแข็งแรงจึงย้ายปลูกลงแปลง
- เป็นพืชโตเร็วและปรับตัวได้ดี จึงไม่จำเป็นต้องดูแลมาก
- เนื่องจากเป็นพืชที่สามารถแพร่กระจายอย่างรวดเร็ว ควรควบคุมการออกดอกและติดเมล็ดหากปลูกในพื้นที่เกษตรหรือพื้นที่อนุรักษ์
ส่วนที่ใช้เป็นยา
- ทั้งต้น: ใช้เป็นสมุนไพรตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน โดยมีการนำไปต้มหรือเตรียมเป็นยาสำหรับใช้ภายในและภายนอก
- ใบ: ใช้สดในการพอกหรือคั้นน้ำตามตำรับพื้นบ้าน
- การใช้สมุนไพรจากธรรมชาติควรเลือกต้นที่ขึ้นในพื้นที่สะอาด เนื่องจาก Bidens pilosa สามารถสะสมโลหะหนักจากดินได้
สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา
ทั้งต้น
- มีรสขมเฝื่อน
- ต้มน้ำดื่มตามภูมิปัญญาพื้นบ้านเพื่อบรรเทาอาการหวัด
- ใช้บรรเทาอาการปวดท้อง
- ตำกับสุราแล้วใช้ทาภายนอกบริเวณที่เป็นงูสวัดตามตำรับพื้นบ้าน
- ตำผสมกับน้ำตาลทรายแดงแล้วใช้พอกบริเวณโรคผิวหนัง ฝีพุพอง และอาการบวม
- ต้มน้ำใช้ภายนอกบริเวณฝี
- ใช้ร่วมกับสมุนไพรชนิดอื่นในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการไอ มีน้ำมูกข้น ข้ออักเสบ ท้องร่วง จุกเสียด และปวดท้อง
ใบ
- ตามภูมิปัญญาไทยมีรสจืดเย็น
- ใช้สำหรับดับพิษและห้ามเลือด
- ใช้สมานบาดแผลและดูแลแผลเน่าเปื่อยหรือบริเวณที่มีอาการบวม
- ตำพอกบริเวณดวงตาเมื่อมีอาการตาอักเสบตามตำรับพื้นบ้าน
- คั้นน้ำใช้หยอดหูเพื่อบรรเทาอาการปวดหูตามภูมิปัญญา
- ใบอ่อนนำมาเคี้ยวเพื่อบรรเทาอาการปวดฟัน
หมายเหตุ: ข้อมูลในหัวข้อนี้เป็นการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน ไม่ควรตีความว่าเป็นข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการยืนยันแล้ว
วิธีใช้
- ยาต้ม: นำทั้งต้นที่สะอาดมาล้างและหั่นเป็นชิ้น ต้มกับน้ำแล้วใช้ตามตำรับพื้นบ้าน
- ใช้ภายนอก: ใบหรือทั้งต้นสดอาจนำมาตำหรือบดเพื่อใช้พอกบริเวณที่ต้องการตามภูมิปัญญาท้องถิ่น
- ตำรับพื้นบ้าน: มีการนำก้นจ้ำขาวไปผสมกับสมุนไพรชนิดอื่นเพื่อใช้เป็นตำรับสำหรับอาการต่าง ๆ
- ไม่ควรกำหนดขนาดรับประทานมาตรฐานจากข้อมูลภูมิปัญญาพื้นบ้านเพียงอย่างเดียว เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกเพียงพอสำหรับกำหนดขนาดยาที่มีประสิทธิผลและปลอดภัยอย่างชัดเจน
ในบัญชียาจากสมุนไพร
- จากการตรวจสอบข้อมูล บัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพรของประเทศไทย และฐานข้อมูลรายการยาสมุนไพรของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา ไม่พบ Bidens pilosa หรือ “ก้นจ้ำขาว/ปืนนกไส้” เป็นรายการยาสมุนไพรเดี่ยวที่มีชื่ออยู่ในบัญชีดังกล่าว
- ดังนั้น ไม่ควรระบุว่าก้นจ้ำขาวเป็น “ยาในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร” เว้นแต่จะมีการประกาศรายการใหม่ที่ระบุชื่อสมุนไพรหรือสูตรตำรับที่เกี่ยวข้องอย่างเป็นทางการ
- บัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพรเป็นบัญชีรายการยาที่ใช้ในโรงพยาบาลและสถานบริการสาธารณสุข โดยต้องมีหลักฐานหรือประสบการณ์การใช้และข้อมูลด้านความปลอดภัยตามเกณฑ์ที่กำหนด
สารสำคัญ
มีการศึกษาพบสารพฤกษเคมีหลายกลุ่มใน Bidens pilosa โดยสารสำคัญที่ได้รับความสนใจ ได้แก่
- Polyacetylenes และ polyacetylene glycosides
- Flavonoids และ flavonoid glycosides
- Phenolic acids
- Phenylpropanoids
- Terpenes
- Phytosterols
- Fatty acids
- Aurones และ chalcones
- Okanin glycosides
งานทบทวนทางวิทยาศาสตร์รายงานการตรวจพบสารประกอบจากพืชชนิดนี้จำนวนมาก โดยสารในกลุ่ม polyacetylenes และ flavonoids เป็นกลุ่มที่ได้รับการศึกษาเกี่ยวกับฤทธิ์ทางชีวภาพอย่างกว้างขวาง
งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์
- มีงานวิจัยจำนวนมากเกี่ยวกับ Bidens pilosa ทั้งในด้านองค์ประกอบทางเคมี เภสัชวิทยา การทดลองในเซลล์ และการทดลองในสัตว์
- การศึกษาระดับเซลล์พบว่าสารสกัดจาก Bidens pilosa สามารถลดการแสดงออกของ COX-2 และการสร้าง PGE2 ภายใต้ภาวะที่กระตุ้นการอักเสบ ซึ่งเป็นข้อมูลสนับสนุนฤทธิ์ต้านการอักเสบในระดับห้องปฏิบัติการ
- งานวิจัยจำนวนมากรายงานฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ ต้านจุลชีพ ลดระดับน้ำตาลในเลือด และฤทธิ์ทางชีวภาพอื่น ๆ แต่ผลส่วนใหญ่ยังมาจากการทดลองในหลอดทดลองหรือสัตว์ทดลอง
- มีงานวิจัยในประเทศไทยที่ศึกษาสารสกัดจากส่วนดอก ใบ และลำต้นของปืนนกไส้ต่อเซลล์มะเร็งบางชนิด รวมถึงการศึกษาการใช้สารสกัดจากพืชชนิดนี้เพื่อยับยั้งเชื้อแบคทีเรียในแผล แต่ยังไม่เพียงพอที่จะสรุปประสิทธิผลในการรักษามะเร็งหรือโรคติดเชื้อในมนุษย์
- งานวิจัยปี 2025 รายงานว่าสารสกัดใบ Bidens pilosa มีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและมีผลต่อกระบวนการแข็งตัวของเลือดในการทดลอง ซึ่งเป็นข้อมูลที่ควรนำไปพิจารณาในด้านความปลอดภัยด้วย
- ปัจจุบันยังมีข้อจำกัดด้านการทดลองทางคลินิกในมนุษย์ จึงยังไม่ควรนำผลการทดลองเหล่านี้ไปกล่าวอ้างว่าเป็นการรักษาโรคโดยตรง
เภสัชวิทยา
จากการศึกษาในระดับห้องปฏิบัติการและสัตว์ทดลอง มีรายงานฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาหลายด้าน ได้แก่
- ฤทธิ์ต้านการอักเสบ
- ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ
- ฤทธิ์ต้านจุลชีพ
- ฤทธิ์ต้านอาการแพ้
- ฤทธิ์ลดระดับน้ำตาลในเลือด
- ฤทธิ์ลดความดันโลหิต
- ฤทธิ์ต่อระบบทางเดินอาหาร
- ฤทธิ์คลายกล้ามเนื้อเรียบ
- ฤทธิ์ต่อระบบภูมิคุ้มกัน
- ฤทธิ์ที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการแข็งตัวของเลือด
อย่างไรก็ตาม ฤทธิ์เหล่านี้เป็นผลจากการศึกษาสารสกัดหรือสารบริสุทธิ์ในระบบทดลองเป็นหลัก และยังไม่สามารถเทียบเท่ากับประสิทธิผลของยาที่ผ่านการทดลองทางคลินิกในมนุษย์ได้
ความปลอดภัย
- ข้อมูลความปลอดภัยในมนุษย์ของก้นจ้ำขาวยังมีจำกัด
- การทดลองในสัตว์บางการศึกษาพบว่าสารสกัดน้ำจากใบมีความเป็นพิษเฉียบพลันค่อนข้างต่ำ แต่ยังไม่มีข้อมูลเพียงพอสำหรับยืนยันความปลอดภัยของการใช้เป็นยาในระยะยาวในมนุษย์
- มีข้อควรระวังเป็นพิเศษเกี่ยวกับแหล่งที่เก็บพืช เพราะ Bidens pilosa สามารถสะสมแคดเมียมและโลหะบางชนิดจากดินได้ จึงไม่ควรเก็บจากพื้นที่อุตสาหกรรม ริมถนนที่มีมลพิษ หรือพื้นที่ที่อาจปนเปื้อนสารเคมี
- ผู้ที่แพ้พืชในวงศ์ Asteraceae ควรหลีกเลี่ยงหรือใช้ด้วยความระมัดระวัง
- ยังไม่มีข้อมูลด้านความปลอดภัยที่เพียงพอสำหรับหญิงตั้งครรภ์ หญิงให้นมบุตร และการใช้ในระยะยาว
ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา
- ข้อมูลปฏิกิริยาระหว่างก้นจ้ำขาวกับยาในมนุษย์ยังไม่เพียงพอที่จะระบุคู่ยาที่แน่นอนได้
- มีการศึกษาระดับห้องปฏิบัติการบางงานพบว่าสารสกัด Bidens pilosa สามารถมีผลต่อเอนไซม์ในกลุ่ม cytochrome P450 บางชนิด จึงมีความเป็นไปได้ทางทฤษฎีที่จะส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงยาบางชนิด แต่ยังไม่สามารถสรุปว่ามีปฏิกิริยาเกิดขึ้นจริงในผู้ป่วย
- งานวิจัยใหม่เกี่ยวกับฤทธิ์ต่อการแข็งตัวของเลือดทำให้ควรระมัดระวังเป็นพิเศษเมื่อใช้ร่วมกับ ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด แม้หลักฐานในมนุษย์ยังไม่เพียงพอ
- ผู้ที่ใช้ยาประจำ โดยเฉพาะยาละลายลิ่มเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยาลดน้ำตาล หรือยาลดความดัน ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ก้นจ้ำขาวในรูปแบบสารสกัดหรือผลิตภัณฑ์เข้มข้น
การใช้ในอาหาร
- Bidens pilosa เป็นพืชที่มีรายงานการใช้เป็นอาหารในหลายประเทศ
- ใบและส่วนอ่อนสามารถนำมาใช้เป็นผักในบางวัฒนธรรม โดยอาจนำไปต้ม ลวก หรือประกอบอาหาร
- มีการศึกษาทางวิชาการจัดให้พืชชนิดนี้เป็นทั้งพืชอาหารและพืชสมุนไพร
- อย่างไรก็ตาม หากจะนำมารับประทานควรเลือกพืชจากแหล่งที่สะอาดและไม่มีความเสี่ยงจากสารกำจัดศัตรูพืชหรือโลหะหนัก เนื่องจากพืชชนิดนี้มีความสามารถในการสะสมโลหะจากดิน
การใช้ในผลิตภัณฑ์
- มีศักยภาพในการนำสารสกัดไปศึกษาต่อเพื่อพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพร ผลิตภัณฑ์อาหาร และผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพ
- งานวิจัยเกี่ยวกับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านจุลชีพ และต้านการอักเสบทำให้ Bidens pilosa ได้รับความสนใจในด้านการพัฒนาผลิตภัณฑ์จากธรรมชาติ
- การนำสารสกัดไปใช้ในผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพหรือยา จำเป็นต้องผ่านการประเมินคุณภาพ ความปลอดภัย ประสิทธิผล และข้อกำหนดทางกฎหมายที่เกี่ยวข้องก่อนนำไปกล่าวอ้างสรรพคุณ
การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา
- หากใช้เป็นสมุนไพร ควรเก็บจากพื้นที่ที่สะอาด ห่างจากแหล่งมลพิษและสารเคมีทางการเกษตร
- ควรเก็บส่วนเหนือดินในช่วงที่ต้นสมบูรณ์และก่อนการติดเมล็ด หากต้องการลดการปนเปื้อนของวัสดุแปลกปลอม
- ล้างสิ่งสกปรกออกและผึ่งให้สะเด็ดน้ำก่อนนำไปทำแห้ง
- การทำแห้งควรทำในที่สะอาด อากาศถ่ายเทดี และหลีกเลี่ยงความชื้น
- เก็บสมุนไพรแห้งในภาชนะปิดสนิท ป้องกันความชื้น แสง แมลง และเชื้อรา
- ไม่ควรเก็บสมุนไพรจากพื้นที่ที่ไม่ทราบประวัติการใช้สารเคมี เนื่องจากพืชชนิดนี้มีศักยภาพในการสะสมโลหะหนัก
ภูมิปัญญาท้องถิ่น
- ก้นจ้ำขาวมีชื่อเรียกแตกต่างกันตามภูมิภาค เช่น กี่นกไส้ ปืนนกไส้ และปีกนกไส้
- ในตำรับพื้นบ้านมีการใช้ทั้งต้นเป็นยาต้มและใช้ใบสดสำหรับการใช้ภายนอก
- มีการใช้ร่วมกับสมุนไพรชนิดอื่นในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการไอ ท้องร่วง จุกเสียด ปวดท้อง และอาการอักเสบ
- การใช้เป็นยาพื้นบ้านสะท้อนให้เห็นถึงการใช้ประโยชน์จากพืชที่ขึ้นทั่วไปในชุมชน และองค์ความรู้เกี่ยวกับการใช้ส่วนต่าง ๆ ของพืชตามอาการ
ประวัติและวัฒนธรรม
- Bidens pilosa มีประวัติการใช้เป็นทั้งอาหารและสมุนไพรในหลายภูมิภาคของโลก
- งานทบทวนทางวิชาการพบหลักฐานการใช้ในภูมิปัญญาพื้นบ้านของหลายประเทศในเอเชีย แอฟริกา อเมริกา และโอเชียเนีย
- ในประเทศไทยชื่อพื้นบ้านที่แตกต่างกัน เช่น ก้นจ้ำขาว กี่นกไส้ ปืนนกไส้ และปีกนกไส้ สะท้อนความหลากหลายของการเรียกชื่อพืชในแต่ละท้องถิ่น
สถานะการอนุรักษ์
- ก้นจ้ำขาวเป็นพืชที่แพร่กระจายได้ดีและพบได้ทั่วไป จึงไม่ใช่สมุนไพรที่มีประเด็นหลักด้านการสูญพันธุ์
- ฐานข้อมูลพืชบางประเทศจัดสถานะของ Bidens pilosa อยู่ในระดับ Least Concern (LC) ขณะที่ข้อมูลระดับประเทศอาจแตกต่างกันตามพื้นที่
- ในประเทศไทยพืชชนิดนี้มีรายงานในฐานข้อมูลพืชต่างถิ่นที่มีศักยภาพในการรุกราน ดังนั้นประเด็นสำคัญในการจัดการคือการควบคุมการแพร่กระจายมากกว่าการอนุรักษ์ประชากร
ข้อมูลอนุกรมวิธาน
- อาณาจักร: Plantae
- หมวด: Tracheophyta
- ชั้น: Magnoliopsida
- อันดับ: Asterales
- วงศ์: Asteraceae
- สกุล: Bidens
- ชนิด: Bidens pilosa L.
- ชื่อพ้อง: มีชื่อทางอนุกรมวิธานที่เคยถูกใช้ในเอกสารบางแหล่ง แต่ชื่อที่ Kew Plants of the World Online ยอมรับในปัจจุบันคือ Bidens pilosa L.
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
- Bartolome, A. P., Villaseñor, I. M., & Yang, W.-C. (2013). Bidens pilosa L. (Asteraceae): Botanical properties, traditional uses, phytochemistry, and pharmacology. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2013, 340215. https://doi.org/10.1155/2013/340215
- Bartolome, A. P., Villaseñor, I. M., & Yang, W.-C. (2016). Chemistry and pharmacology of Bidens pilosa: An overview. Journal of Pharmaceutical Sciences and Technology.
- Kew Science. (2026). Bidens pilosa L. Plants of the World Online.
- มหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร. (2563). ก้นจ้ำขาว. ฐานข้อมูลท้องถิ่นจังหวัดกำแพงเพชร–ตาก.
- วุฒิ วุฒิธรรมเวช. (2540). สารานุกรมสมุนไพร. กรุงเทพฯ: โอเดียนสโตร์.
- สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา. (2564). บัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร พ.ศ. 2564.
- สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา. (2565). บัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2565.
- สำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ/หน่วยงานด้านความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย. ข้อมูลการแพร่กระจายและสถานะพืชต่างถิ่นของ Bidens pilosa.
