ข้าวไหม้

ข้าวไหม้ เป็นสมุนไพรพื้นบ้านที่มีการใช้ในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย โดยเฉพาะการนำ รากข้าวไหม้ มาใช้เป็นส่วนประกอบของตำรับยาและใช้เป็นยาต้มตามภูมิปัญญาท้องถิ่น ชื่อข้าวไหม้อาจพบในเอกสารด้านสมุนไพรและตำรับยาไทย แต่ไม่ควรสับสนกับพืชชนิดอื่นที่มีชื่อท้องถิ่นใกล้เคียงกัน ดังนั้นการระบุชื่อวิทยาศาสตร์ Dendrolobium thorelii (Gagnep.) Schindl. จึงมีความสำคัญต่อการตรวจสอบเอกลักษณ์ของสมุนไพร

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร : ข้าวไหม้
ชื่อท้องถิ่น : เขืองข้าวไหม้ (ลำปาง), ทองหมอง (สกลนคร), หนาดใหญ่ (เลย) และอาจพบชื่อมะขามผีใหญ่ในข้อมูลสมุนไพรบางแหล่ง
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Dendrolobium thorelii (Gagnep.) Schindl.
ชื่อพ้องทางวิทยาศาสตร์ : Desmodium thorelii Gagnep.
วงศ์ : Fabaceae
วงศ์ย่อย : Faboideae หรือ Papilionoideae
ประเภทพืช : ไม้พุ่ม
ส่วนที่ใช้เป็นยา : ราก
รสยา : รากมีรสเฝื่อน
การใช้ตามภูมิปัญญาไทย : ใช้รากเป็นยาสมุนไพรในตำรับเกี่ยวกับไข้พิษ ไข้กาฬ และใช้เป็นยาต้มสำหรับอาการตกขาว

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น : เป็นไม้พุ่ม ลำต้นตั้งตรง สูงประมาณ 1–3 เมตร กิ่งอ่อนและยอดอ่อนมีขนละเอียดหรือขนยาวสีขาวค่อนข้างหนาแน่น ลำต้นและกิ่งมีลักษณะเป็นเหลี่ยม
ใบ : เป็นใบประกอบแบบขนนกปลายคี่ เรียงสลับ ใบย่อยโดยทั่วไปมี 3 ใบ ใบย่อยมีรูปร่างค่อนข้างเป็นรูปไข่ ผิวใบทั้งสองด้านมีขนละเอียดสีขาว
ดอก : ออกเป็นช่อบริเวณซอกใบหรือบริเวณปลายกิ่ง ลักษณะดอกเป็นแบบดอกถั่ว กลีบดอกมีสีขาว
ผล : เป็นฝักแบน มีลักษณะโค้งงอและมีขนสีขาว
เมล็ด : อยู่ภายในฝักที่มีลักษณะแบ่งเป็นข้อหรือส่วนตามแนวเมล็ด ซึ่งเป็นลักษณะที่ใช้ประกอบการจำแนกพืชในสกุล Dendrolobium

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

ถิ่นกำเนิด : มีถิ่นกำเนิดอยู่ในภูมิภาคอินโดจีน
การกระจายพันธุ์ : พบตามธรรมชาติใน ประเทศไทย ลาว กัมพูชา และเมียนมา
ประเทศไทย : มีรายงานการพบในพื้นที่ป่าธรรมชาติหลายภูมิภาค โดยมีตัวอย่างพรรณไม้และรายงานการศึกษาทางอนุกรมวิธานของชนิดนี้ในประเทศไทย
แหล่งอาศัย : มักสัมพันธ์กับพื้นที่ป่าและสภาพแวดล้อมแบบเขตร้อนชื้น

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ราก : เป็นส่วนที่มีการใช้เป็นยาตามภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย โดยนำไปต้มเป็นยาหรือใช้เป็นส่วนประกอบในตำรับยา
ข้อควรระวังในการเก็บราก : การนำรากจากต้นธรรมชาติมาใช้ควรตรวจสอบชนิดพืชให้ถูกต้อง เนื่องจากชื่อ “ข้าวไหม้” มีการใช้เรียกพืชต่างชนิดกันในบางพื้นที่

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

ราก : ตามตำราสมุนไพรไทยระบุว่ารากมีรสเฝื่อน ใช้ปรุงยาในกลุ่ม ยาตัดรากไข้พิษไข้กาฬ
ราก : มีการใช้เป็นยาต้มเพื่อบรรเทาอาการ ตกขาว ตามภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย
ตำรับยา : รากข้าวไหม้ปรากฏเป็นส่วนประกอบของ ตำรับยาขาว ซึ่งเป็นตำรับยาที่ใช้ในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยสำหรับกลุ่มอาการไข้ โดยเอกสารของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ระบุชื่อวิทยาศาสตร์ของรากข้าวไหม้ว่า Dendrolobium thorelii

หมายเหตุด้านการแพทย์: สรรพคุณข้างต้นเป็นข้อมูลจากภูมิปัญญาและตำราแพทย์แผนไทย ไม่ควรตีความว่าเป็นข้อพิสูจน์ประสิทธิผลในการรักษาโรคตามมาตรฐานการแพทย์แผนปัจจุบัน

วิธีใช้

ยาต้มตามภูมิปัญญา : มีข้อมูลการใช้รากข้าวไหม้ประมาณ 5–6 ราก ต้มกับน้ำแล้วดื่มวันละ 2–3 ครั้ง เพื่อใช้ตามภูมิปัญญาสำหรับอาการตกขาว
ใช้ในตำรับยา : รากข้าวไหม้อาจใช้ร่วมกับสมุนไพรชนิดอื่นตามสูตรตำรับยาไทย เช่น ตำรับยาขาว
ข้อควรระวัง : ไม่ควรนำวิธีใช้จากตำราโบราณไปปรับใช้เป็นขนาดยาสำหรับผู้ป่วยโดยตรง เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกเพียงพอสำหรับกำหนดขนาดยาและความปลอดภัยอย่างเป็นมาตรฐาน

ในบัญชียาจากสมุนไพร

รากข้าวไหม้ (Dendrolobium thorelii) มีหลักฐานว่าเป็นส่วนประกอบใน ตำรับยาขาว ตามเอกสารรายละเอียดส่วนประกอบตำรับยาของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก
จากการตรวจสอบแหล่งข้อมูลที่ค้นได้ ไม่พบหลักฐานเพียงพอที่จะระบุว่า ข้าวไหม้เดี่ยว ๆ เป็นรายการยาสมุนไพรที่มีสถานะเป็นยาเดี่ยวในบัญชียาจากสมุนไพรแห่งชาติ จึงควรแยกความหมายระหว่าง “เป็นส่วนประกอบของตำรับยา” กับ “เป็นรายการยาเดี่ยวในบัญชี”

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

ปัจจุบันข้อมูลวิจัยเฉพาะของ Dendrolobium thorelii ในด้านฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาและองค์ประกอบทางเคมีมีค่อนข้างจำกัด
ฐานข้อมูล PROSEA ระบุว่าข้อมูลด้าน phytochemistry และ pharmacology ของสกุล Dendrolobium ยังมีน้อย และควรมีการศึกษาวิจัยเพิ่มเติม
หลักฐานที่มีอยู่ในปัจจุบันจึงสนับสนุนการกล่าวถึงข้าวไหม้ในฐานะ สมุนไพรที่มีการใช้ตามภูมิปัญญา มากกว่าการยืนยันประสิทธิผลในการรักษาโรคด้วยการทดลองทางคลินิก

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ยังไม่พบข้อมูลการทดลองทางเภสัชวิทยาที่เพียงพอและเฉพาะเจาะจงต่อ ราก Dendrolobium thorelii ที่จะใช้ยืนยันฤทธิ์รักษาโรคในมนุษย์
ข้อมูลทางเภสัชวิทยาบางส่วนที่พบในสกุล Dendrolobium เป็นการศึกษาพืชชนิดอื่น เช่น D. triangulare จึง ไม่ควรนำผลการศึกษาของพืชชนิดอื่นมาอ้างว่าเป็นฤทธิ์ของข้าวไหม้
มีความจำเป็นต้องศึกษาต่อทั้งด้านสารสำคัญ กลไกการออกฤทธิ์ ความเป็นพิษ และประสิทธิผลของสารสกัดจากรากข้าวไหม้โดยตรง

ความปลอดภัย

เนื่องจากมีข้อมูลการศึกษาความปลอดภัยของ Dendrolobium thorelii โดยตรงค่อนข้างจำกัด จึงยังไม่สามารถสรุปความปลอดภัยของการใช้ในขนาดสูงหรือใช้ต่อเนื่องเป็นเวลานานได้
การใช้รากสมุนไพรจากธรรมชาติควรตรวจสอบชนิดพืชและแหล่งที่มาให้ถูกต้อง
ผู้ที่มีโรคประจำตัว ผู้สูงอายุ เด็ก สตรีมีครรภ์หรือให้นมบุตร และผู้ที่รับประทานยาประจำ ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้ประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทยก่อนใช้
ไม่ควรใช้ข้าวไหม้เพื่อทดแทนการรักษามาตรฐาน โดยเฉพาะเมื่อมีอาการผิดปกติ เช่น ตกขาวผิดปกติ มีเลือดออก ปวดท้องน้อย มีไข้ หรือมีกลิ่นผิดปกติ

ข้อห้ามใช้

ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับกำหนด ข้อห้ามใช้เฉพาะของ Dendrolobium thorelii อย่างเป็นมาตรฐาน
ควรหลีกเลี่ยงการใช้เองในหญิงตั้งครรภ์และหญิงให้นมบุตร เนื่องจากยังขาดข้อมูลด้านความปลอดภัย
ไม่ควรใช้ในผู้ที่มีประวัติแพ้พืชในวงศ์ถั่วโดยไม่มีคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ
หากเกิดอาการแพ้หรืออาการผิดปกติหลังใช้ ควรหยุดใช้และพบแพทย์

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ยังไม่พบข้อมูลการศึกษาที่น่าเชื่อถือเพียงพอเกี่ยวกับ ปฏิกิริยาระหว่างข้าวไหม้กับยาแผนปัจจุบัน
เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลด้านเภสัชจลนศาสตร์และเภสัชพลศาสตร์ของสารสกัดจากรากข้าวไหม้เพียงพอ จึงไม่ควรสรุปว่าไม่มีปฏิกิริยากับยา
ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยากดภูมิคุ้มกัน ยารักษาโรคเรื้อรัง หรือยาที่มีช่วงการรักษาแคบ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้สมุนไพรชนิดนี้

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

ข้าวไหม้เป็นสมุนไพรที่มีชื่อเรียกแตกต่างกันตามพื้นที่ เช่น เขืองข้าวไหม้ ทองหมอง และหนาดใหญ่
ภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยมีการใช้ รากข้าวไหม้ ในตำรับยาที่เกี่ยวข้องกับอาการไข้และการใช้สำหรับอาการตกขาว
เอกสารด้านภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยยังปรากฏชื่อรากข้าวไหม้ใน ตำรับยาขาว ซึ่งสะท้อนถึงการใช้สมุนไพรชนิดนี้ร่วมกับพืชสมุนไพรหลายชนิดในตำรับยาไทย

ประวัติและวัฒนธรรม

ชื่อ ข้าวไหม้ ปรากฏอยู่ในองค์ความรู้สมุนไพรไทยและตำรายาไทยมาเป็นเวลานาน
ในตำรับยาขาวซึ่งเป็นตำรับยาที่ปรากฏในองค์ความรู้การแพทย์แผนไทย มีการระบุ รากข้าวไหม้ เป็นหนึ่งในตัวยาสมุนไพรของตำรับ
ชื่อท้องถิ่นที่แตกต่างกันตามภูมิภาคสะท้อนถึงการรู้จักและใช้ประโยชน์จากพืชชนิดนี้ในระดับชุมชน

สถานะการอนุรักษ์

จากแหล่งข้อมูลอนุกรมวิธานที่ตรวจสอบ พบว่า Dendrolobium thorelii เป็นชนิดที่ยอมรับทางอนุกรมวิธานและมีการกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติในไทย ลาว กัมพูชา และเมียนมา
ยังไม่ควรระบุสถานะว่า “ใกล้สูญพันธุ์” หรือ “ปลอดภัย” โดยไม่มีข้อมูลประเมินประชากรที่ตรงกับชนิดนี้โดยเฉพาะ
การอนุรักษ์แหล่งพันธุกรรมตามธรรมชาติและการเก็บตัวอย่างอย่างรับผิดชอบมีความสำคัญ เนื่องจากส่วนที่ใช้เป็นยาคือ ราก ซึ่งการขุดรากทำให้ต้นพืชถูกทำลายโดยตรง

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

อาณาจักร (Kingdom) : Plantae
ไฟลัม (Phylum) : Streptophyta
ชั้น (Class) : Equisetopsida
อันดับ (Order) : Fabales
วงศ์ (Family) : Fabaceae
วงศ์ย่อย (Subfamily) : Faboideae
สกุล (Genus) : Dendrolobium
ชนิด (Species) : Dendrolobium thorelii
ชื่อผู้ตั้งชื่อ : (Gagnep.) Schindl.
ชื่อพ้องสำคัญ : Desmodium thorelii Gagnep.
ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับปัจจุบัน : Dendrolobium thorelii (Gagnep.) Schindl.

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

ลักษณะสำคัญที่ใช้ตรวจสอบ : เป็นไม้พุ่มสูงประมาณ 1–3 เมตร กิ่งอ่อนมีขนยาวสีขาว ใบประกอบแบบขนนกปลายคี่ มีใบย่อย 3 ใบ
ใบ : ใบย่อยมีรูปร่างคล้ายรูปไข่และมีขนละเอียดทั้งสองด้าน
ดอก : เป็นดอกแบบถั่ว กลีบดอกสีขาว
ผล : เป็นฝักแบนและโค้งงอ มีขนสีขาว
การตรวจสอบทางอนุกรมวิธาน : ควรใช้ลักษณะของต้น ใบ ดอก ผล และฝักประกอบกัน ไม่ควรใช้ชื่อพื้นบ้านเพียงอย่างเดียว
ตัวอย่างพรรณไม้แห้ง : หากนำไปใช้ในงานวิชาการหรือการควบคุมคุณภาพ ควรมีตัวอย่างพรรณไม้แห้งที่ตรวจสอบโดยนักพฤกษศาสตร์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านอนุกรมวิธาน พร้อมระบุแหล่งเก็บตัวอย่างและหมายเลขตัวอย่าง
ข้อควรระวัง : ชื่อ “ข้าวไหม้” สามารถหมายถึงพืชชนิดอื่นในบางพื้นที่ การตรวจสอบชื่อวิทยาศาสตร์จึงเป็นขั้นตอนสำคัญก่อนนำมาใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพร

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2568). รายละเอียดส่วนประกอบในตำรับยาขาว. กระทรวงสาธารณสุข.
โครงการพัฒนาองค์ความรู้และศึกษานโยบายการจัดการทรัพยากรชีวภาพ. (ม.ป.ป.). การศึกษาพืชสกุล Desmodium sensu lato ในอุทยานแห่งชาติภูเรือ จังหวัดเลย. สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ.
สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. (ม.ป.ป.). อนุกรมวิธานพืช. สำนักงานราชบัณฑิตยสภา.
Saisorn, W., & Chantaranothai, P. (2021). Taxonomy of Dendrolobium (Leguminosae) in Thailand. Tropical Natural History, 21(1), 41–60.
Aguilar, N. O. (1997). Dendrolobium. In Plant Resources of South-East Asia (PROSEA).
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Dendrolobium thorelii (Gagnep.) Schindl. Plants of the World Online.