คูน (ราชพฤกษ์)

คูน หรือ ราชพฤกษ์ เป็นไม้ยืนต้นที่มีดอกสีเหลืองสดออกเป็นช่อห้อยลงอย่างสวยงาม และเป็นพืชที่มีความสำคัญทั้งด้านวัฒนธรรมและการแพทย์แผนไทย ชื่อวิทยาศาสตร์คือ Cassia fistula L. นิยมใช้เป็นไม้ประดับและเป็นสมุนไพร โดยเฉพาะ เนื้อในฝักแก่คูน ซึ่งตามภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยใช้เป็น ยาระบาย สำหรับบรรเทาอาการท้องผูก กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกยังระบุข้อมูลด้านการปลูก การเก็บเกี่ยว และการใช้ประโยชน์ของคูนไว้เป็นองค์ความรู้สมุนไพรไทยโดยเฉพาะ

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร : คูน
ชื่อไทย : คูน, ราชพฤกษ์, ชัยพฤกษ์, ลมแล้ง
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Cassia fistula L.
ชื่อวงศ์ : Fabaceae
ชื่อสามัญ : Golden shower, Indian laburnum, Pudding-pipe tree, Purging cassia
ชื่อท้องถิ่น : กุเพยะ, คูน, ชัยพฤกษ์, ปือยู, ปูโย, เปอโซ, แมะหล่าหยู่, ราชพริก, ลมแล้ง และลักเคยลักเกลือ โดยชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามภูมิภาคของประเทศไทย
ลักษณะเด่น : เป็นไม้ต้นขนาดกลางถึงใหญ่ ดอกสีเหลืองเป็นช่อห้อยยาว และมีฝักทรงกระบอกยาว เมื่อแก่จะเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลเข้มหรือดำ
ส่วนที่ใช้ทางสมุนไพรที่สำคัญ : เนื้อในฝักแก่
การใช้ตามภูมิปัญญาไทยที่เด่น : ใช้เป็นยาระบาย ช่วยบรรเทาอาการท้องผูก

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น : คูนเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ สูงประมาณ 5–15 เมตร ลำต้นตั้งตรงและแตกกิ่งเป็นพุ่ม
ใบ : เป็นใบประกอบแบบขนนก เรียงสลับ ใบย่อยมีประมาณ 3–8 คู่ รูปไข่หรือรูปรี ปลายใบแหลม ใบย่อยมีขนาดประมาณ 4–8 เซนติเมตร กว้าง และยาวประมาณ 7–12 เซนติเมตร
ดอก : ออกเป็นช่อบริเวณปลายกิ่ง ลักษณะช่อห้อยลงคล้ายโคมระย้า ดอกมีสีเหลืองสดและมีกลิ่นหอมอ่อน ๆ
ผล : เป็นฝักทรงกระบอกยาว ฝักอ่อนสีเขียว เมื่อแก่จัดเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลเข้มหรือสีดำ เปลือกแข็ง ภายในมีผนังกั้นเป็นช่อง ๆ แต่ละช่องมีเมล็ดหนึ่งเมล็ดหุ้มด้วยเนื้อสีเข้มเหนียวและมีรสหวาน
เมล็ด : มีจำนวนมาก รูปค่อนข้างแบนและแข็ง อยู่ภายในฝักที่แบ่งเป็นห้อง ๆ

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

ถิ่นกำเนิด : มีถิ่นกำเนิดในเขตร้อนของเอเชีย โดย Kew ระบุถิ่นกำเนิดหลักบริเวณอินเดียตะวันตกและตอนใต้ รวมถึงศรีลังกา
การกระจายพันธุ์ : ปัจจุบันมีการปลูกและกระจายพันธุ์ในหลายประเทศเขตร้อนและกึ่งเขตร้อน รวมถึงประเทศไทย กัมพูชา ลาว เมียนมา จีนตอนใต้ มาเลเซีย อินโดนีเซีย และประเทศเขตร้อนอื่น ๆ
ในประเทศไทย : พบและปลูกได้ทั่วประเทศ โดยเฉพาะพื้นที่ป่าเบญจพรรณแล้ง สวนป่า หัวไร่ปลายนา และพื้นที่สำหรับปลูกไม้ประดับ กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกจัดให้สามารถปลูกคูนได้ทุกภาคของประเทศไทย

การปลูกและการขยายพันธุ์

การขยายพันธุ์ : นิยมขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด โดยเก็บเมล็ดจากฝักแก่ที่เปลี่ยนเป็นสีดำ
การเตรียมเมล็ด : นำฝักแก่แยกเนื้อออกจากเมล็ด ล้างเมล็ดให้สะอาดและตากให้แห้ง จากนั้นนำไปเพาะในถุงเพาะชำ
วัสดุเพาะ : ใช้ดินผสมปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมัก และเพาะถุงละประมาณ 1 เมล็ด
ระยะงอก : ตามข้อมูลกรมการแพทย์แผนไทยฯ เมล็ดสามารถงอกเป็นต้นใหม่ได้ภายในประมาณ 2–3 สัปดาห์
การย้ายปลูก : เมื่อต้นกล้ามีอายุประมาณ 10–12 เดือน สามารถนำไปปลูกในพื้นที่จริงได้
ข้อควรทราบ : เมล็ดคูนมีเปลือกค่อนข้างแข็ง จึงเกิดภาวะพักตัวของเมล็ดได้ การขัดหรือทำให้เปลือกเมล็ดบางลงสามารถช่วยเพิ่มการดูดน้ำและส่งเสริมการงอกได้ งานทบทวนปี 2026 ยังรายงานแนวทางการทำลายการพักตัว เช่น การขัดเมล็ด การใช้น้ำร้อน และวิธีอื่น ๆ แต่ควรเลือกวิธีที่เหมาะสมกับการเพาะปลูกจริง
สภาพพื้นที่ปลูก : ปลูกได้ในพื้นที่ทั่วไป สวนป่า และหัวไร่ปลายนา สามารถปลูกได้ทั่วประเทศไทย
ฤดูปลูก : ปลูกได้หลายฤดูหากมีน้ำเพียงพอ แต่ในประเทศไทยนิยมปลูกช่วงฤดูฝนประมาณเดือนพฤษภาคม–กรกฎาคม
การเตรียมหลุม : ขุดหลุมประมาณ 50 × 50 × 50 เซนติเมตร ผสมปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมักกับดินรองก้นหลุม
ระยะปลูก : ควรปลูกห่างกันประมาณ 4–5 เมตรขึ้นไป
การดูแล : ในระยะแรกควรให้น้ำอย่างเหมาะสม กำจัดวัชพืช และใส่ปุ๋ยปีละประมาณ 1–2 ครั้ง

ส่วนที่ใช้เป็นยา

เนื้อในฝักแก่ : เป็นส่วนที่ใช้เป็นยาหลักของ สมุนไพรคูน ตามข้อมูลการแพทย์แผนไทย
เนื้อในฝักมีสีน้ำตาลเข้มจนเกือบดำ มีลักษณะเหนียวและมีรสหวานเอียนเล็กน้อย
ฝักแก่จึงเป็นส่วนสำคัญที่ใช้เตรียมตำรับ คูนแก้ท้องผูก หรือใช้เป็นยาระบายตามภูมิปัญญา

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

เนื้อในฝักแก่ : ใช้เป็นยาระบาย ช่วยบรรเทาอาการท้องผูก
ฝักคูน : มีการใช้ในตำรับยาไทยหลายตำรับ โดยเฉพาะตำรับที่เกี่ยวข้องกับระบบทางเดินอาหารและการขับถ่าย
ดอก : มีรายงานการใช้ตามภูมิปัญญาในบางพื้นที่เพื่อช่วยระบายและใช้เกี่ยวกับอาการไข้ แต่การใช้แต่ละส่วนของต้นอาจแตกต่างกันตามระบบการแพทย์และตำรับยา จึงไม่ควรนำข้อมูลการใช้พื้นบ้านมาเทียบเท่ากับข้อบ่งใช้ทางการแพทย์โดยตรง
ในการแพทย์พื้นบ้านและการแพทย์ดั้งเดิมของหลายประเทศ มีการใช้ส่วนต่าง ๆ ของคูน เช่น ฝัก เปลือก ใบ ดอก และเมล็ด สำหรับอาการหลายชนิด แต่หลักฐานทางคลินิกของแต่ละข้อบ่งใช้มีความแตกต่างกันมาก

วิธีใช้

ตามภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย : ใช้เนื้อในฝักแก่เป็นส่วนประกอบของยาระบายหรืออยู่ในตำรับยาไทย
มีข้อมูลการใช้เนื้อในฝักหรือฝักคูนต้มกับน้ำเพื่อรับประทานเป็นยาระบายในแนวทางการดูแลสุขภาพด้วยสมุนไพร แต่การใช้สมุนไพรเพื่อรักษาอาการท้องผูกควรคำนึงถึงขนาดที่เหมาะสมและสาเหตุของอาการท้องผูกด้วย
ปัจจุบันมีการศึกษารูปแบบ น้ำเชื่อมคูน (Cassia fistula syrup) ในงานวิจัยทางคลินิก เช่น การศึกษาผู้สูงอายุและผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง แต่ขนาดที่ใช้ในการวิจัยไม่ควรนำไปใช้เป็นคำแนะนำสำหรับการรับประทานผลิตภัณฑ์ทั่วไปโดยตรง

ในบัญชียาจากสมุนไพร

คูน (Cassia fistula) มีบทบาทในตำรับยาแผนไทยและองค์ความรู้ด้านยาสมุนไพรของประเทศไทย โดยมีการนำส่วนของฝักหรือเนื้อในฝักไปใช้เป็นตัวยาในตำรับต่าง ๆ
เอกสารตำรับยาแผนไทยแห่งชาติพบ ราชพฤกษ์/คูน เป็นส่วนประกอบในตำรับยา เช่น ตำรับที่ใช้เกี่ยวกับอาการระบบทางเดินอาหารและการขับถ่าย
อย่างไรก็ตาม ควรแยกคำว่า “สมุนไพรที่เป็นตัวยาในตำรับ” ออกจาก “ยาเดี่ยวที่มีชื่อคูนเป็นรายการยาในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร” เนื่องจากบัญชียาหลักฯ มีการปรับปรุงเป็นระยะ ล่าสุดมีประกาศแก้ไขเพิ่มเติมใน พ.ศ. 2568
ดังนั้น สำหรับเว็บไซต์ควรใช้ข้อความว่า “คูนเป็นสมุนไพรที่มีการใช้เป็นตัวยาในตำรับยาแผนไทย” แทนการระบุว่าคูนเป็นยาเดี่ยวในบัญชีฯ หากยังไม่ได้ตรวจสอบรายการฉบับปัจจุบันแบบรายตำรับ

สารสำคัญ

เนื้อในฝักคูนมีสารกลุ่ม แอนทราควิโนน (anthraquinone derivatives) ซึ่งเกี่ยวข้องกับฤทธิ์ด้านการระบาย ได้แก่

Rhein (เรอิน)
Sennoside A (เซนโนไซด์ เอ)
Sennoside B (เซนโนไซด์ บี)
Barbaloin (บาร์บาโลอิน)
Aloin (อะโลอิน)

นอกจากนั้น งานวิจัยสมัยใหม่พบสารพฤกษเคมีในส่วนต่าง ๆ ของ Cassia fistula จำนวนมาก เช่น ฟลาโวนอยด์ แอนทราควิโนน โครโมน ฟีนอลิก คูมาริน อัลคาลอยด์ และสารแทนนิน โดยชนิดและปริมาณของสารแตกต่างกันตามส่วนของพืชและวิธีสกัด

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัยเกี่ยวกับ Cassia fistula มีจำนวนมากทั้งด้านฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาและการใช้เป็นยาระบาย โดยงานทบทวนปี 2021 รายงานหลักฐานการศึกษาหลายด้าน เช่น ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านจุลชีพ ต้านการอักเสบ ลดระดับน้ำตาล ปกป้องตับ และฤทธิ์เกี่ยวกับระบบทางเดินอาหาร อย่างไรก็ตาม งานจำนวนมากยังเป็นการทดลองในหลอดทดลองหรือสัตว์ทดลอง จึงไม่ควรสรุปว่าใช้รักษาโรคในคนได้โดยอัตโนมัติ

หลักฐานทางคลินิกที่น่าสนใจ ได้แก่

อาการท้องผูกในเด็ก : การทดลองแบบสุ่มในเด็ก 81 คนพบว่าน้ำมัน/อิมัลชันจากคูนมีประสิทธิผลในการบรรเทาอาการท้องผูก และไม่พบอาการไม่พึงประสงค์ที่มีนัยสำคัญทางคลินิกในช่วงเวลาศึกษา 3 สัปดาห์
การเปรียบเทียบกับ PEG ในเด็ก : การทดลองในเด็ก 109 คนพบว่า Cassia fistula emulsion ให้ผลดีต่ออาการท้องผูก และมีผลใกล้เคียงกับ polyethylene glycol ในหลายตัวชี้วัด โดยไม่พบผลข้างเคียงที่มีนัยสำคัญทางคลินิก
ผู้สูงอายุ : การทดลองในผู้สูงอายุ 70 คนพบว่าน้ำเชื่อมคูนช่วยเพิ่มความถี่ของการถ่ายและปรับลักษณะอุจจาระได้ และผลบางตัวชี้วัดดีกว่ากลุ่มที่ได้รับ lactulose
ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง : การทดลองในผู้ป่วย 66 คนที่มีอาการท้องผูกพบว่าน้ำเชื่อมคูนช่วยเพิ่มความถี่การขับถ่ายและปรับอาการท้องผูกได้เมื่อเปรียบเทียบกับ lactulose

หลักฐานดังกล่าวสนับสนุนว่า คูนมีศักยภาพด้านการบรรเทาอาการท้องผูก แต่ยังควรพิจารณาคุณภาพของผลิตภัณฑ์ ขนาดยา และประชากรที่ศึกษาเป็นรายกรณี

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

มีการศึกษาฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของคูนและสารสกัดจากส่วนต่าง ๆ ของพืชหลายด้าน ได้แก่

ฤทธิ์เป็นยาระบาย : เป็นฤทธิ์ที่มีข้อมูลสนับสนุนเด่นที่สุด โดยเฉพาะสารกลุ่มแอนทราควิโนนในเนื้อฝัก
ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ : พบในสารสกัดจากดอก ใบ และส่วนอื่น ๆ ของพืช
ฤทธิ์ต้านการอักเสบ : มีรายงานจากการทดลองระดับเซลล์และสัตว์ทดลอง
ฤทธิ์ต้านจุลชีพ : สารสกัดจากใบ ดอก ฝัก และเปลือกมีการศึกษาต่อเชื้อหลายชนิด
ฤทธิ์ลดระดับน้ำตาล : มีข้อมูลจากการทดลองในสัตว์และหลอดทดลอง แต่ยังไม่เพียงพอที่จะใช้แทนยารักษาเบาหวาน
ฤทธิ์ปกป้องตับ : มีรายงานจากการศึกษาก่อนคลินิก
ฤทธิ์สมานแผลและต้านเชื้อรา : มีการศึกษาสารสกัดจากส่วนต่าง ๆ ของพืชในระดับก่อนคลินิก

ความปลอดภัย

การใช้ คูนเป็นยาระบายต่อเนื่องเป็นเวลานาน ไม่ควรทำโดยไม่มีคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ เนื่องจากการใช้ยาระบายเป็นเวลานานอาจทำให้เกิดความผิดปกติของการขับถ่ายและสมดุลเกลือแร่ได้
งานศึกษาความเป็นพิษก่อนคลินิกบางงานพบว่าสารสกัดฝักคูนมีความเป็นพิษเฉียบพลันค่อนข้างต่ำในขนาดที่ศึกษา แต่ผลดังกล่าวไม่สามารถใช้รับรองความปลอดภัยของทุกผลิตภัณฑ์หรือทุกขนาดการใช้ในมนุษย์ได้
อาการที่อาจพบจากการใช้ยาระบายมากเกินไป ได้แก่ ถ่ายเหลว ปวดบิดท้อง คลื่นไส้ และภาวะเสียสมดุลของน้ำและเกลือแร่
หากมีอาการท้องผูกเรื้อรัง มีเลือดปนในอุจจาระ น้ำหนักลด ปวดท้องรุนแรง หรือการขับถ่ายเปลี่ยนแปลงผิดปกติ ควรพบแพทย์แทนการใช้สมุนไพรต่อเนื่อง

ข้อห้ามใช้

ไม่ควรใช้คูนในปริมาณสูงหรือใช้ติดต่อกันเป็นเวลานานเพื่อหวังผลเป็นยาระบาย
ผู้ที่มีอาการปวดท้องโดยไม่ทราบสาเหตุ ลำไส้อุดตัน หรือสงสัยภาวะทางเดินอาหารผิดปกติ ไม่ควรใช้ยาระบายเอง
ผู้ที่มีอาการท้องเสียหรือมีภาวะขาดน้ำควรหลีกเลี่ยงการใช้ยาระบาย
หญิงตั้งครรภ์ เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และผู้ที่มีโรคประจำตัว ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ผลิตภัณฑ์คูนเพื่อเป็นยาระบาย แม้จะมีการศึกษาทางคลินิกในเด็กและหญิงตั้งครรภ์บางการศึกษาก็ตาม เพราะหลักฐานดังกล่าวเป็นผลิตภัณฑ์และขนาดเฉพาะ ไม่สามารถใช้แทนคำแนะนำสำหรับผลิตภัณฑ์ทุกชนิดได้

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่ชัดเจนเพียงพอที่จะระบุ ปฏิกิริยาระหว่างคูนกับยาทุกชนิด โดยตรง และการทบทวนปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรไทยกับยาต้านมะเร็งพบว่า Cassia fistula ยังไม่มีข้อมูลปฏิกิริยาทางเภสัชจลนศาสตร์ที่ชัดเจนในตารางที่ประเมิน

อย่างไรก็ตาม เนื่องจากคูนมีฤทธิ์เป็นยาระบาย จึงควรระวังเป็นพิเศษเมื่อใช้ร่วมกับยาหรือสมุนไพรที่มีผลต่อสมดุลน้ำและเกลือแร่ โดยเฉพาะการใช้ในปริมาณมากหรือเป็นเวลานาน

ยาระบายชนิดอื่น : อาจเพิ่มฤทธิ์การระบาย ทำให้ท้องเสียหรือสูญเสียน้ำและเกลือแร่มากขึ้น
ยาขับปัสสาวะ : การใช้ร่วมกันอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อความผิดปกติของเกลือแร่
ยาที่ได้รับผลจากระดับโพแทสเซียม : หากเกิดภาวะโพแทสเซียมต่ำจากการถ่ายมาก อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อผลไม่พึงประสงค์ของยาบางชนิด
ผู้ที่รับประทาน ยารักษาโรคหัวใจ ยาขับปัสสาวะ ยารักษาโรคเบาหวาน หรือยาหลายชนิดพร้อมกัน ควรปรึกษาเภสัชกรก่อนใช้ผลิตภัณฑ์คูนในขนาดยาเพื่อการรักษา

การใช้ในอาหาร

คูน ไม่ได้จัดเป็นสมุนไพรที่ใช้เป็นอาหารหลักในประเทศไทย โดยข้อมูลของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกระบุสายพันธุ์ที่ใช้เป็นยาเป็นพันธุ์พื้นบ้านทั่วไปดอกสีเหลือง และระบุว่าไม่ใช้เป็นพืชอาหาร
เนื้อในฝักมีรสหวาน แต่การนำมารับประทานเพื่อเป็นอาหารโดยตรงไม่ควรสับสนกับการใช้เป็น ยาระบายจากสมุนไพร

การใช้ในผลิตภัณฑ์

ผลิตภัณฑ์ยาสมุนไพรเพื่อช่วยระบาย : มีการนำเนื้อในฝักคูนไปพัฒนาเป็นรูปแบบต่าง ๆ เช่น น้ำเชื่อมและสารสกัด
ผลิตภัณฑ์สารสกัดจากดอก : มีการศึกษาสารสกัดดอกคูนด้านฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและคุณสมบัติทางเครื่องสำอาง เช่น การยับยั้งเอนไซม์ tyrosinase แต่ข้อมูลส่วนใหญ่ยังอยู่ในระดับการวิจัยและไม่ควรตีความเป็นสรรพคุณรักษาโรค
ผลิตภัณฑ์สมุนไพรแปรรูป : การพัฒนาผลิตภัณฑ์ควรควบคุมชนิดของวัตถุดิบ ส่วนที่ใช้ ปริมาณสารสำคัญ ความสะอาด และมาตรฐานการผลิตอย่างเหมาะสม

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

ช่วงเก็บเกี่ยว : คูนเริ่มให้ผลผลิตเมื่อมีอายุประมาณ 7–10 ปีขึ้นไป โดยสามารถสังเกตฝักแก่จากสีดำ
วิธีเก็บเกี่ยว : เมื่อฝักแก่จัดและร่วงลงบริเวณโคนต้น สามารถเก็บฝักที่สมบูรณ์มาใช้ได้
การเตรียมวัตถุดิบ : แยกเปลือกฝัก นำเนื้อด้านในออก และแยกเมล็ดออก
การเก็บรักษา : เนื้อในฝักที่เตรียมแล้วสามารถบรรจุในถุงพลาสติก หากต้องการเก็บไว้เป็นเวลานานควรปิดปากถุงให้แน่นและเก็บไว้ในสถานที่แห้ง อุณหภูมิปกติ และป้องกันความชื้น
ควรเลือกวัตถุดิบที่ไม่ขึ้นรา ไม่มีแมลงทำลาย และไม่มีสิ่งแปลกปลอม เพื่อรักษาคุณภาพของ สมุนไพรคูน

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

คูนมีการใช้ในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านของไทยมาเป็นเวลานาน โดยเฉพาะ เนื้อในฝักแก่ ซึ่งนำมาใช้เป็นยาระบาย นอกจากนี้ราชพฤกษ์ยังปรากฏเป็นส่วนประกอบของตำรับยาแผนไทยหลายตำรับ โดยมีการกำหนดส่วนของพืชและวิธีเตรียมที่แตกต่างกันตามสรรพคุณของตำรับ

ภูมิปัญญาเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่าคูนไม่ได้มีคุณค่าเฉพาะด้านความสวยงาม แต่ยังเป็นหนึ่งในพืชที่เชื่อมโยงระหว่าง พฤกษศาสตร์พื้นบ้าน การแพทย์แผนไทย และการใช้ประโยชน์จากพืชสมุนไพร อย่างต่อเนื่อง

ประวัติและวัฒนธรรม

ราชพฤกษ์หรือคูน มีความสำคัญต่อวัฒนธรรมไทยอย่างมาก ดอกสีเหลืองทองเป็นสัญลักษณ์ที่พบเห็นได้ทั่วไปในประเทศไทย และราชพฤกษ์ได้รับการยกย่องให้เป็น ดอกไม้ประจำชาติไทย จึงมักถูกนำไปใช้ในการจัดภูมิทัศน์ งานพิธี และการประดับสถานที่สำคัญ

ในด้านภูมิทัศน์ คูนเป็นไม้ที่นิยมปลูกตามถนน สวนสาธารณะ สถานที่ราชการ และพื้นที่สาธารณะ เนื่องจากมีช่อดอกสีเหลืองจำนวนมากและออกดอกอย่างโดดเด่นในช่วงฤดูร้อน

สถานะการอนุรักษ์

สถานะตาม IUCN Red List : Least Concern (LC) หรือ ความเสี่ยงต่ำ/ไม่อยู่ในกลุ่มถูกคุกคาม
Kew Plants of the World Online ระบุ Cassia fistula เป็นชนิดที่ได้รับการยอมรับทางอนุกรมวิธาน และข้อมูล IUCN ระบุสถานะ LC
ในประเทศไทยคูนสามารถปลูกได้ทั่วไปและมีการนำไปใช้เป็นไม้ประดับอย่างแพร่หลาย จึงไม่จัดเป็นสมุนไพรหายากในระดับประเทศ
อย่างไรก็ตาม การเก็บวัตถุดิบจากธรรมชาติควรทำอย่างเหมาะสมและควรสนับสนุนการปลูกเพื่อเป็นแหล่งวัตถุดิบสมุนไพรอย่างยั่งยืน

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

Kingdom : Plantae
Phylum : Streptophyta
Class : Equisetopsida
Subclass : Magnoliidae
Order : Fabales
Family : Fabaceae
Genus : Cassia
Species : Cassia fistula L.

ชื่อพ้องทางวิทยาศาสตร์ที่พบในฐานข้อมูลอนุกรมวิธาน :

Bactyrilobium fistula (L.) Willd.
Cathartocarpus fistula (L.) Pers.
Cassia bonplandiana DC.
Cassia excelsa Kunth
Cassia fistuloides Collad.
Cassia rhombifolia Roxb.
Cathartocarpus excelsus G.Don
Cathartocarpus fistuloides (Collad.) G.Don
Cathartocarpus rhombifolius G.Don

ปัจจุบัน Plants of the World Online ของ Royal Botanic Gardens, Kew ยอมรับชื่อ Cassia fistula L. เป็นชื่อที่ถูกต้อง

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบเอกลักษณ์ สมุนไพรคูน ควรดำเนินการตั้งแต่ระดับพฤกษศาสตร์ไปจนถึงระดับวัตถุดิบสมุนไพร เพื่อป้องกันการปะปนกับพืชสกุลใกล้เคียง

ตรวจสอบลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ต้น ใบ ดอก และฝัก โดยเฉพาะช่อดอกสีเหลืองห้อยลงและฝักทรงกระบอกยาวสีดำเมื่อแก่
ตรวจสอบส่วนที่ใช้ : หากเป็นวัตถุดิบทางยา ควรระบุให้ชัดว่าเป็น เนื้อในฝักแก่ของ Cassia fistula L.
ตรวจสอบทางเภสัชเวท : สามารถใช้ลักษณะทางกายภาพและลักษณะทางจุลทรรศน์ร่วมกับการวิเคราะห์ทางเคมี
การวิเคราะห์สารสำคัญ : สามารถใช้เทคนิคโครมาโทกราฟี เช่น TLC/HPLC เพื่อช่วยตรวจสอบกลุ่มสารแอนทราควิโนนและสารบ่งชี้ที่เหมาะสม
การตรวจสอบ DNA : DNA barcode สามารถนำมาใช้ยืนยันเอกลักษณ์ของวัตถุดิบสมุนไพรคูนได้ และมีรายงานการใช้ DNA barcode ในการตรวจสอบวัตถุดิบคูนในผลิตภัณฑ์สมุนไพรไทย
การทำตัวอย่างพรรณไม้แห้ง (voucher specimen) : ในงานวิจัยควรเก็บตัวอย่างอ้างอิงและฝากไว้ในหอพรรณไม้หรือสมุนไพรที่เหมาะสม เพื่อให้สามารถตรวจสอบย้อนกลับชนิดพืชได้

ข้อควรระวังในการนำข้อมูลไปใช้

คูนเป็นสมุนไพรที่มีหลักฐานสนับสนุนด้านการระบายมากกว่าสรรพคุณอื่น ๆ โดยเฉพาะจากการใช้เนื้อในฝักแก่ ดังนั้นในการจัดทำข้อมูลเว็บไซต์ควรหลีกเลี่ยงข้อความที่สื่อว่าคูนสามารถรักษาโรคเรื้อรัง เช่น เบาหวาน มะเร็ง โรคตับ หรือโรคติดเชื้อได้โดยตรง เนื่องจากหลักฐานจำนวนมากยังอยู่ในระดับการทดลองก่อนคลินิก

สำหรับ SEO ควรเน้นคำว่า “สรรพคุณคูน” “คูนแก้ท้องผูก” “ราชพฤกษ์แก้ท้องผูก” และ “Cassia fistula” มากกว่าการใช้คำว่า “รักษาโรค” เพื่อให้เนื้อหามีความถูกต้องและสอดคล้องกับหลักฐานทางวิชาการ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2567). คูน (Cassia fistula L.). กระทรวงสาธารณสุข.
กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2560). สารานุกรมพืชในประเทศไทย: ราชพฤกษ์ (Cassia fistula L.).
กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2564). รายการตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ ฉบับ พ.ศ. 2564. กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม.
กองผลิตภัณฑ์สมุนไพร สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา. (2568). บัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2568. กระทรวงสาธารณสุข.
Bhardwaj, U., Brar, J., & Kaur, R. (2026). Ethnomedicinal, phytochemical and pharmacological properties of Cassia fistula: A medicinal plant. Indian Journal of Natural Products and Resources, 17(1), 28–50. https://doi.org/10.56042/ijnpr.v17i1.17726
Jahanian, I., Akbari, R., Shirafkan, H., Rezghi, M., & Mozaffarpur, S. A. (2025). The efficacy of Cassia fistula on constipation in chronic kidney disease patients in comparison with lactulose: A randomized clinical trial. Avicenna Journal of Phytomedicine, 15(6), 1662–1676. https://doi.org/10.22038/ajp.2025.26012
Mozaffarpur, S. A., Naseri, M., Esmaeili-Dooki, M. R., Kamalinejad, M., & Bijani, A. (2012). The effect of Cassia fistula emulsion on pediatric functional constipation in comparison with mineral oil: A randomized, clinical trial. DARU Journal of Pharmaceutical Sciences, 20, 83. https://doi.org/10.1186/2008-2231-20-83
Mozaffarpur, S. A., et al. (2016). Comparison between the Cassia fistula‘s emulsion with polyethylene glycol (PEG4000) in the pediatric functional constipation: A randomized clinical trial. Iranian Red Crescent Medical Journal. https://doi.org/10.5812/ircmj.33998
Mwangi, R. W., Macharia, J. M., Wagara, I. N., & Bence, R. L. (2021). The medicinal properties of Cassia fistula L: A review. Biomedicine & Pharmacotherapy, 144, 112240. https://doi.org/10.1016/j.biopha.2021.112240
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Cassia fistula L. Plants of the World Online.