เข้าค่า

เข้าค่า เป็นสมุนไพรพื้นบ้านไทยที่มีชื่อเรียกหลายรูปแบบ เช่น ข้าวค่า ข้าวข้า ข้าวข้าม ว่านพระฉิม จิดอยด่วน เข้าข้า และเข่าค่า จัดอยู่ในวงศ์ Euphorbiaceae มีลักษณะเด่นเป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก มีส่วนใต้ดินคล้ายหัว และมี น้ำยางสีขาวขุ่น ซึ่งมีฤทธิ์ระคายเคืองและเป็นพิษ จึงเป็นสมุนไพรที่ต้องใช้ด้วยความระมัดระวังอย่างมาก ในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยมีการใช้ หัวเข้าค่า เป็นเครื่องยา และมีกรรมวิธี “ประสะ” เพื่อลดพิษก่อนนำไปปรุงยา

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร : เข้าค่า
ชื่ออื่น ๆ : ข้าวค่า, ข้าวข้า, ข้าวข้าม, ว่านพระฉิม, จิดอยด่วน, เข้าข้า, เข่าค่า
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Euphorbia sessiliflora Roxb.
ชื่อพ้องที่สำคัญ : Euphorbia kerrii Craib และ Tithymalus sessiliflorus (Roxb.) Klotzsch & Garcke
ชื่อวงศ์ : Euphorbiaceae
ลักษณะการเจริญเติบโต : ไม้พุ่มหรือไม้พุ่มขนาดเล็ก มีส่วนใต้ดินพองโตคล้ายหัว
ส่วนที่ใช้ตามภูมิปัญญาไทย : หัว และยาง
จุดเด่นของสมุนไพร : มีน้ำยางสีขาวขุ่นและมีฤทธิ์แรง จึงต้องผ่านการเตรียมเครื่องยาก่อนใช้ตามหลักเภสัชกรรมแผนไทย

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น : เป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก มีส่วนใต้ดินลักษณะกลมโตคล้ายหัวกระชาย ลำต้นอวบน้ำ สีเขียวสด ตั้งตรงในระยะแรก และเมื่อเจริญสูงประมาณ 20–40 เซนติเมตร อาจทอดหรือล้มลงกับพื้น
หัว : อยู่ใต้ดิน มีลักษณะกลมโต เป็นส่วนที่ใช้เป็นเครื่องยาตามตำรายาไทย
ใบ : เป็นใบเดี่ยว เรียงสลับกันบริเวณปลายกิ่ง แผ่นใบรูปขอบขนานแกมรูปไข่จนเกือบกลม ขอบใบเรียบ ผิวใบเรียบ เนื้อใบอวบน้ำ และมีร่องลึกบริเวณเส้นกลางใบด้านบน
น้ำยาง : เมื่อหักลำต้นหรือใบจะมีน้ำยางสีขาวขุ่นและค่อนข้างข้นไหลออกมา น้ำยางมีฤทธิ์ระคายเคืองและเป็นพิษ
ดอก : ออกบริเวณปลายกิ่ง มีประมาณ 1–3 ดอก ดอกมีสีแดงและไม่มีก้านดอก
ผลและเมล็ด : แหล่งข้อมูลด้านอนุกรมวิธานไทยระบุข้อมูลผลและเมล็ดของชนิดนี้ไว้ค่อนข้างจำกัด จึงไม่ควรใช้ลักษณะดังกล่าวเพียงอย่างเดียวในการระบุชนิด

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

เข้าค่า (Euphorbia sessiliflora) มีถิ่นกำเนิดในเนปาล จีนตอนกลางค่อนไปทางใต้ และภูมิภาคอินโดจีน โดยมีการกระจายพันธุ์ใน จีน ลาว เมียนมา เนปาล ไทย และเวียดนาม

สำหรับประเทศไทย มีรายงานพบในภาคเหนือและภาคตะวันตก เช่น เชียงใหม่ ลำพูน/เชียงใหม่ ลำปาง และกาญจนบุรี โดยพบได้ใน ป่าเบญจพรรณ ป่าไผ่ และพื้นที่หินปูน ที่ระดับความสูงประมาณ 300–640 เมตรจากระดับน้ำทะเลตามข้อมูล Flora of Thailand

การปลูกและการขยายพันธุ์

การขยายพันธุ์ : มีข้อมูลระบุว่าสามารถขยายพันธุ์ด้วย เมล็ด
สภาพแวดล้อม : ในธรรมชาติพบในพื้นที่ป่าโปร่ง ป่าเบญจพรรณ ป่าไผ่ และบริเวณดินหรือพื้นที่หินปูน
การปลูกเพื่อใช้เป็นยา : เนื่องจากเป็นสมุนไพรที่มีพิษและมีข้อมูลด้านการเพาะปลูกเชิงเกษตรค่อนข้างจำกัด จึงควรเน้นการอนุรักษ์แหล่งพันธุกรรมและการเพาะปลูกโดยผู้มีความรู้ด้านพืชสมุนไพร
ข้อควรระวังในการปลูก : ควรหลีกเลี่ยงการสัมผัสน้ำยางโดยตรง และไม่ควรปลูกในพื้นที่ที่เด็กหรือสัตว์เลี้ยงเข้าถึงได้ง่าย

ส่วนที่ใช้เป็นยา

หัวหรือส่วนใต้ดิน : ใช้เป็นเครื่องยาในตำรับยาไทย
ยาง : มีการกล่าวถึงการใช้ตามภูมิปัญญา แต่เป็นส่วนที่มีฤทธิ์แรงและเป็นพิษ จึงต้องผ่านกระบวนการเตรียมก่อนใช้
ใน ตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ มีการระบุเข้าค่าในชื่อเครื่องยา Euphorbiae Sessiliflorae Radix โดยใช้ หัว เป็นส่วนยา

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

ตาม ตำรายาไทยและภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย มีการกล่าวถึงหัวเข้าค่าว่า

หัว : มีรสร้อน ใช้เป็นเครื่องยาเพื่อ ขับพยาธิ แก้อาการฟกบวม และแก้คุดทะราด
ยาง : มีฤทธิ์ร้อนและแรง มีการกล่าวถึงการใช้เป็นยาถ่ายและใช้ในตำรับที่เกี่ยวข้องกับการขับสิ่งคั่งค้างในร่างกาย แต่ยางมีพิษและไม่ควรนำมาใช้เอง
มีข้อมูลภูมิปัญญาพื้นบ้านเกี่ยวกับการใช้พืชชนิดนี้ในโรคผิวหนังบางชนิด เช่น คุดทะราดและฝี โดยงานวิจัยทางพฤกษเคมีปี ค.ศ. 2000 ระบุถึงการใช้พื้นบ้านดังกล่าวไว้ด้วย

หมายเหตุสำคัญ: สรรพคุณข้างต้นเป็นข้อมูลจากภูมิปัญญาและตำรายาไทย ไม่ควรตีความว่าเป็นข้อบ่งใช้ที่ได้รับการยืนยันจากการทดลองทางคลินิกในมนุษย์

วิธีใช้

เข้าค่าไม่ใช่สมุนไพรที่ควรนำมารับประทานหรือเตรียมใช้เองในครัวเรือน เนื่องจากมีน้ำยางที่มีพิษและฤทธิ์แรง

ตามหลักเภสัชกรรมแผนไทย หัวเข้าค่าต้องผ่านกระบวนการ “ประสะ” เพื่อลดพิษก่อนนำไปปรุงยา โดยเอกสารของกรมการแพทย์แผนไทยฯ ระบุเข้าค่าไว้ในกลุ่มเครื่องยาที่ต้องผ่านการเตรียมก่อนใช้

ดังนั้น หากต้องใช้ในทางยา ควรใช้เฉพาะ เครื่องยาที่ผ่านการเตรียมและควบคุมคุณภาพโดยผู้ประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทยหรือเภสัชกรแผนไทย ไม่ควรทดลองกำหนดขนาดรับประทานหรือเตรียมยางสดเอง

ในบัญชียาจากสมุนไพร

มีข้อมูลสำคัญที่ควรแยกให้ชัดเจนระหว่าง “ตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ” กับ “บัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร”

ตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ : มีชื่อเข้าค่าเป็นเครื่องยา โดยระบุส่วนที่ใช้เป็น หัว และชื่อทางเภสัชวัตถุว่า Euphorbiae Sessiliflorae Radix
บัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร : จากการตรวจสอบข้อมูลที่เผยแพร่ของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา ไม่พบหลักฐานเพียงพอที่จะระบุว่า เข้าค่าเดี่ยว ๆ เป็นรายการยาสำเร็จรูปในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพรฉบับปัจจุบัน ดังนั้นเว็บไซต์ควรหลีกเลี่ยงการเขียนว่า “เข้าค่าอยู่ในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร” โดยตรง

สารสำคัญ

งานวิจัยทางพฤกษเคมีของ Sutthivaiyakit, Thapsut และ Prachayasittikul (2000) ศึกษาสารจากหัวของ Euphorbia sessiliflora และพบสารกลุ่มสำคัญหลายชนิด ได้แก่

Ent-abietane diterpenes / ent-abietadienolides
Cycloartane triterpenes
Ellagic acid-β-D-glucopyranoside
พบสาร diterpene ชนิดใหม่ คือ ent-12-hydroxy-12(R)-abieta-8(14),13(15)-dien-16,12-olide
นอกจากนี้ยังพบสารกลุ่ม jolkinolide เช่น jolkinolide A และ jolkinolide B รวมถึงสารกลุ่ม phytosterols เช่น β-sitosterol และ stigmasterol

สารเหล่านี้เป็นข้อมูลจากการศึกษาทางเคมีของพืช และ ยังไม่ควรนำมาใช้สรุปว่าตัวพืชหรือสารเดี่ยวเหล่านี้สามารถใช้รักษาโรคในมนุษย์ได้

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัยโดย Sutthivaiyakit และคณะ ซึ่งตีพิมพ์ในวารสาร Phytochemistry ปี ค.ศ. 2000 เป็นงานสำคัญที่ศึกษาหัวของ Euphorbia sessiliflora โดยแยกและระบุโครงสร้างสารประกอบหลายชนิดจากสารสกัดหัว

ผลการศึกษาพบว่า สารเมแทบอไลต์บางชนิดมีฤทธิ์ต้านแบคทีเรียในระดับปานกลาง และสารสกัดคลอโรฟอร์มจากหัวมีฤทธิ์ยับยั้งจุลชีพบางสายพันธุ์และยีสต์ในห้องทดลอง

นอกจากนี้ มีงานศึกษาคัดกรองฤทธิ์ยับยั้งเอนไซม์ neuraminidase ของตำรับยาและพืชสมุนไพรจากเอเชียที่รวม Euphorbia sessiliflora ไว้ในการทดสอบด้วย แต่ข้อมูลดังกล่าวเป็น การศึกษาระดับห้องปฏิบัติการ ไม่ใช่หลักฐานประสิทธิผลทางคลินิกในมนุษย์

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ข้อมูลเภสัชวิทยาของ เข้าค่า (Euphorbia sessiliflora) ยังมีค่อนข้างจำกัดเมื่อเทียบกับสมุนไพรที่มีการศึกษากว้างขวาง

ฤทธิ์ต้านจุลชีพ : สารสกัดจากหัวและสารประกอบบางชนิดแสดงฤทธิ์ยับยั้งแบคทีเรียบางสายพันธุ์ในห้องปฏิบัติการ
ฤทธิ์ต่อ neuraminidase : มีรายงานผลการคัดกรองสารสกัดของพืชชนิดนี้ต่อเอนไซม์ neuraminidase ในงานวิจัยระดับห้องปฏิบัติการ
ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาอื่น ๆ : ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกที่เพียงพอที่จะยืนยันประสิทธิผลของเข้าค่าสำหรับการรักษาโรคในมนุษย์
เภสัชจลนศาสตร์ : ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับกำหนดเภสัชจลนศาสตร์ของเครื่องยาชนิดนี้

ความปลอดภัย

เข้าค่าเป็นสมุนไพรที่ต้องระมัดระวังเป็นพิเศษ เพราะน้ำยางของ Euphorbia sessiliflora มีฤทธิ์กัดและเป็นพิษ งานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ระบุว่าน้ำยางมีความกัดกร่อนและเป็นพิษอย่างมาก

ข้อควรระวังที่สำคัญ ได้แก่

ไม่ควรใช้ยางสด
หลีกเลี่ยงการสัมผัสน้ำยางกับผิวหนังและดวงตา
ไม่ควรนำหัวหรือยางสดมารับประทานเอง
เครื่องยาที่มีฤทธิ์แรงต้องผ่านการเตรียมตามหลักเภสัชกรรมแผนไทย
การใช้ผิดขนาดอาจทำให้เกิดพิษหรืออาการถ่ายรุนแรงได้
หากสงสัยว่าได้รับน้ำยางหรือส่วนของพืชเข้าสู่ร่างกาย ควรได้รับการประเมินจากบุคลากรทางการแพทย์ทันที

ข้อห้ามใช้

ห้ามใช้เข้าค่าสดเป็นยารับประทานด้วยตนเอง
ห้ามใช้ยางสด เนื่องจากมีฤทธิ์กัดและเป็นพิษ
ไม่ควรใช้ในหญิงตั้งครรภ์และให้นมบุตร หากไม่มีคำสั่งหรือการประเมินจากผู้ประกอบวิชาชีพ เนื่องจากข้อมูลด้านความปลอดภัยยังไม่เพียงพอ
เด็ก ผู้สูงอายุ และผู้ที่มีโรคประจำตัวไม่ควรใช้เอง
ผู้ที่มีประวัติแพ้พืชในวงศ์ Euphorbiaceae ควรหลีกเลี่ยง
ไม่ควรนำเข้าตา ปาก หรือบริเวณเยื่อบุ
ไม่ควรใช้แทนการรักษามาตรฐานสำหรับโรคติดเชื้อหรือโรคผิวหนัง

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ยังไม่พบข้อมูลการศึกษาทางคลินิกที่เพียงพอเกี่ยวกับ ปฏิกิริยาระหว่างเข้าค่ากับยาแผนปัจจุบัน โดยเฉพาะการศึกษาที่ระบุคู่ยาอย่างชัดเจน

อย่างไรก็ตาม เนื่องจากสมุนไพรชนิดนี้มี ฤทธิ์ถ่ายและความเป็นพิษของน้ำยาง การใช้ร่วมกับยาที่มีผลต่อระบบทางเดินอาหารหรือสมดุลน้ำและเกลือแร่จึงควรได้รับการประเมินโดยบุคลากรทางการแพทย์ และไม่ควรนำไปใช้ร่วมกับยาระบายชนิดอื่นโดยพลการ

การใช้ในอาหาร

ไม่แนะนำให้ใช้เข้าค่าเป็นอาหารหรือผักรับประทาน เนื่องจากพืชมีน้ำยางที่เป็นพิษและมีฤทธิ์แรง จึงแตกต่างจากสมุนไพรที่สามารถใช้เป็นเครื่องเทศหรือผักในชีวิตประจำวันได้

ไม่ควรนำหัว ใบ ลำต้น หรือยางสดมาประกอบอาหารโดยไม่มีความรู้เฉพาะด้าน

การใช้ในผลิตภัณฑ์

มีข้อมูลเกี่ยวกับการใช้ หัวเข้าค่าเป็นเครื่องยาในตำรับยาแผนไทย และมีการศึกษาสารสกัดหัวในระดับห้องปฏิบัติการ แต่ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะสนับสนุนการใช้สารสกัดเข้าค่าในผลิตภัณฑ์สุขภาพทั่วไป เช่น อาหาร เครื่องดื่ม หรือผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร

หากนำเข้าค่าไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพร จำเป็นต้องคำนึงถึง ความเป็นพิษของน้ำยาง การควบคุมปริมาณสารสำคัญ การเตรียมเครื่องยา และข้อกำหนดตามกฎหมายผลิตภัณฑ์สมุนไพร

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

ส่วนที่ใช้ : หัวหรือส่วนใต้ดิน
ควรเก็บเกี่ยวจากต้นที่ระบุชนิดได้ถูกต้อง เพื่อป้องกันการปะปนกับพืชชนิดอื่นที่มีชื่อพื้นเมืองใกล้เคียง
หลังเก็บเกี่ยวควรทำความสะอาดและเตรียมเป็นเครื่องยาตามมาตรฐานที่เหมาะสม
ควรหลีกเลี่ยงการสัมผัสน้ำยางโดยตรง
เครื่องยาที่ผ่านการเตรียมแล้ว ควรทำให้แห้งสนิทและเก็บในภาชนะสะอาด ปิดสนิท ป้องกันความชื้น แสง และแมลง
ควรติดฉลากระบุชื่อสมุนไพร ส่วนที่ใช้ และวันที่เก็บหรือวันที่เตรียม เพื่อป้องกันการใช้ผิดชนิด

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

เข้ค่าปรากฏในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านและการแพทย์แผนไทย โดยมีชื่อ ว่านพระฉิม ในบางพื้นที่ และมีการใช้หัวเป็นเครื่องยา

ภูมิปัญญาที่สำคัญคือ การประสะหัวเข้าค่า เพื่อลดพิษก่อนนำไปใช้ปรุงยา เอกสารของกรมการแพทย์แผนไทยฯ จัดหัวเข้าค่าไว้ในกลุ่มเครื่องยาที่ต้องผ่านการประสะ และอธิบายว่าการประสะมีจุดมุ่งหมายเพื่อลดพิษหรือฤทธิ์ที่รุนแรงของตัวยา

ในข้อมูลด้านพฤกษศาสตร์ของ Flora of Thailand ยังมีการบันทึกภูมิปัญญาท้องถิ่นบางรูปแบบเกี่ยวกับการใช้รากของพืชชนิดนี้ในการทำให้ปลาเกิดพิษ ซึ่งสะท้อนว่าพืชมีสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพที่ค่อนข้างแรง

ประวัติและวัฒนธรรม

เข้าค่ามีความเกี่ยวข้องกับ ภูมิปัญญาว่านและเภสัชกรรมแผนไทย โดยชื่อ “ว่านพระฉิม” ปรากฏเป็นชื่อท้องถิ่นของพืชชนิดนี้ และถูกกล่าวถึงในตำราและเอกสารเกี่ยวกับการเตรียมเครื่องยาไทย

ในทางเภสัชกรรมแผนไทย ความสำคัญของเข้าค่าไม่ได้อยู่เฉพาะสรรพคุณ แต่ยังอยู่ที่ กรรมวิธีลดพิษก่อนนำมาใช้เป็นยา ซึ่งเป็นองค์ความรู้ที่สะท้อนการสั่งสมประสบการณ์ของแพทย์แผนไทยและหมอพื้นบ้าน

สถานะการอนุรักษ์

ตามฐานข้อมูล Plants of the World Online (Kew) ปัจจุบัน Euphorbia sessiliflora Roxb. เป็นชื่อที่ได้รับการยอมรับ และมีถิ่นกำเนิดครอบคลุมประเทศไทยและประเทศในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

Kew ยังแสดงข้อมูลการประเมินคาดการณ์ความเสี่ยงของพืชดอกว่า “not threatened” แต่ข้อมูลดังกล่าวเป็นการคาดการณ์ความเสี่ยง ไม่ใช่การประกาศสถานะตามบัญชีแดง IUCN โดยตรง

สำหรับประเทศไทย ควรส่งเสริมการเก็บรักษาพันธุกรรมและการปลูกอนุรักษ์ เนื่องจากเข้าค่าเป็นพืชสมุนไพรที่มีการใช้เฉพาะทางและมีข้อมูลการเพาะปลูกเชิงพาณิชย์ค่อนข้างน้อย

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

อาณาจักร (Kingdom) : Plantae
ไฟลัม (Phylum) : Streptophyta
ชั้น (Class) : Equisetopsida
อันดับ (Order) : Malpighiales
วงศ์ (Family) : Euphorbiaceae
สกุล (Genus) : Euphorbia L.
ชนิด (Species) : Euphorbia sessiliflora Roxb.

ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับ : Euphorbia sessiliflora Roxb.

ชื่อพ้องสำคัญ :

Euphorbia kerrii Craib
Tithymalus sessiliflorus (Roxb.) Klotzsch & Garcke

ข้อมูลจาก Plants of the World Online ระบุว่า Euphorbia sessiliflora เป็น accepted species และจัดอยู่ในวงศ์ Euphorbiaceae อันดับ Malpighiales

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบเอกลักษณ์ เข้าค่า ควรพิจารณาร่วมกันหลายลักษณะ ได้แก่

ลักษณะต้น : ไม้พุ่มขนาดเล็ก ลำต้นอวบน้ำ สีเขียว และมีส่วนใต้ดินพองโตคล้ายหัว
ลักษณะใบ : ใบเดี่ยวเรียงสลับบริเวณปลายกิ่ง แผ่นใบค่อนข้างกลมถึงรูปไข่หรือรูปขอบขนาน และมีร่องลึกตามเส้นกลางใบด้านบน
น้ำยาง : เมื่อเกิดบาดแผลมีน้ำยางสีขาวขุ่นข้น
ดอก : ดอกสีแดง มีประมาณ 1–3 ดอก และไม่มีก้านดอก
ส่วนใต้ดิน : หัวมีลักษณะกลมโตและเป็นส่วนที่ใช้เป็นเครื่องยา
การตรวจสอบทางอนุกรมวิธาน : ควรเปรียบเทียบกับตัวอย่างอ้างอิงหรือ specimen ที่ผ่านการระบุชนิดจากนักพฤกษศาสตร์
การตรวจสอบระดับห้องปฏิบัติการ : หากใช้เป็นวัตถุดิบผลิตยา ควรมีการตรวจเอกลักษณ์ทางเภสัชเวทและการควบคุมคุณภาพของวัตถุดิบ ไม่ควรอาศัยชื่อพื้นเมืองเพียงอย่างเดียว

Flora of Thailand ระบุลักษณะสำคัญและตัวอย่างการกระจายพันธุ์ในประเทศไทยไว้อย่างชัดเจน ซึ่งสามารถใช้ประกอบการตรวจสอบเอกลักษณ์ทางพฤกษศาสตร์ได้

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2557). ชุดตำราภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย ฉบับอนุรักษ์: การเตรียมเครื่องยาไทยบางชนิดก่อนใช้ปรุงยา (ประสะ-สะตุ-ฆ่าฤทธิ์). กระทรวงสาธารณสุข. ข้อมูลเอกสารฉบับออนไลน์
กระทรวงสาธารณสุข. (2564). ตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ ฉบับ พ.ศ. 2564. กองคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและแพทย์พื้นบ้านไทย.
สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา. (2567). ปรัชญา หลักการ และเกณฑ์ของการพัฒนายาจากสมุนไพรในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร. กองนโยบายแห่งชาติด้านยา. บัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร
สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา. (2568). ประกาศบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2568. ข้อมูลประกาศสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Euphorbia sessiliflora Roxb. Plants of the World Online. Plants of the World Online
Esser, H.-J., & Chayam., V. (2005). Euphorbia sessiliflora Roxb. In Flora of Thailand (Vol. 8, Part 1). Flora of Thailand – Euphorbia
Sutthivaiyakit, S., Thapsut, M., & Prachayasittikul, V. (2000). Constituents and bioactivity of the tubers of Euphorbia sessiliflora. Phytochemistry, 53(8), 947–950. https://doi.org/10.1016/S0031-9422(99)00606-8
Zhou, et al. (2018). Screening for neuraminidase inhibitory activity in traditional Chinese medicines used to treat influenza. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine.