แคบ้าน

แคบ้าน เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็กถึงขนาดกลางในวงศ์ถั่วที่พบได้ทั่วไปในประเทศไทย นิยมปลูกตามบ้าน รั้วสวน และพื้นที่เกษตร เพราะเจริญเติบโตเร็ว ดอกและยอดอ่อนนำมารับประทานเป็น ผักพื้นบ้าน ได้ โดยเฉพาะเมนูแกงส้มดอกแค นอกจากใช้เป็นอาหารแล้ว แคบ้าน ยังมีประวัติการใช้ตามภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย โดยใช้ส่วนของเปลือกต้น ใบ ดอก และยอดอ่อนในตำรับพื้นบ้านหลายรูปแบบ ทั้งนี้หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ในปัจจุบันส่วนใหญ่ยังอยู่ในระดับการทดลองในหลอดทดลองและสัตว์ทดลอง จึงไม่ควรตีความว่าเป็นหลักฐานยืนยันประสิทธิผลในการรักษาโรคในมนุษย์

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร: แคบ้าน
ชื่ออื่น: แค, แคขาว, แคแดง, แคบ้านดอกแดง, แคแกง, ดอกแค, ดอกแก, ดอกแกขาว
ชื่อสามัญ: Agati, Agasta, Sesban, Vegetable Hummingbird, Cork Wood Tree, Drumstick Tree
ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับในปัจจุบัน: Sesbania grandiflora (L.) Poir.
ชื่อวิทยาศาสตร์ที่พบในเอกสารเก่า: Sesbania grandiflora (L.) Desv. และ Sesbania grandiflora (L.) Pers. ซึ่งเป็นชื่อที่ปรากฏในฐานข้อมูลหรือเอกสารบางแหล่ง แต่ฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Royal Botanic Gardens, Kew ยอมรับ Sesbania grandiflora (L.) Poir. เป็นชื่อที่ถูกต้องในปัจจุบัน
วงศ์: Fabaceae หรือ Leguminosae
ลักษณะการใช้ประโยชน์: เป็นทั้ง สมุนไพร ผักพื้นบ้าน ไม้ใช้สอย พืชอาหารสัตว์ และพืชปรับปรุงดิน
จุดเด่นด้านอาหาร: ดอก ยอดอ่อน และใบอ่อนสามารถนำมาประกอบอาหารได้
จุดเด่นด้านภูมิปัญญาไทย: ดอกและใบมีการใช้ตามภูมิปัญญาเพื่อบรรเทา ไข้หัวลม หรืออาการไม่สบายในช่วงเปลี่ยนฤดู ส่วนเปลือกต้นมีการใช้เกี่ยวกับอาการท้องเสียและบิดตามตำรับพื้นบ้าน

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น: เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็กถึงขนาดกลาง เจริญเติบโตเร็ว แตกกิ่งก้านจำนวนมาก ลำต้นค่อนข้างเปราะ เนื้อไม้อ่อน โดยทั่วไปสูงประมาณ 3–10 เมตร เปลือกต้นสีเทาหรือน้ำตาลปนเทา ผิวค่อนข้างขรุขระและแตกเป็นสะเก็ด
ราก: เป็นระบบรากที่สามารถเกิดปมรากจากจุลินทรีย์กลุ่มตรึงไนโตรเจน จึงมีส่วนช่วยเพิ่มความอุดมสมบูรณ์ของดิน
ใบ: เป็นใบประกอบแบบขนนก ออกเรียงสลับ ใบย่อยจำนวนมาก รูปขอบขนานหรือรูปรีแคบ ปลายใบค่อนข้างมน ขอบใบเรียบ ใบมีสีเขียว
ดอก: ออกเป็นช่อบริเวณซอกใบ โดยทั่วไปมีประมาณ 2–3 ดอก ดอกมีขนาดใหญ่ รูปร่างคล้ายดอกถั่ว กลีบดอกพบได้ทั้ง สีขาว สีชมพู และสีแดง มีกลิ่นหอมอ่อน ๆ
ผล: เป็นฝักยาวและค่อนข้างแบนหรือทรงกระบอกแคบ เมื่อแก่ฝักจะแตกออกเป็นสองซีก ภายในมีเมล็ดจำนวนมาก
เมล็ด: มีลักษณะค่อนข้างกลม แบนหรือคล้ายลิ่ม สีน้ำตาล และอยู่เรียงภายในฝัก
การออกดอก: สามารถออกดอกได้ในสภาพอากาศเขตร้อน และในประเทศไทยมักพบดอกมากในช่วงปลายฤดูฝนต่อเนื่องต้นฤดูหนาว

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

ถิ่นกำเนิด: ฐานข้อมูล Plants of the World Online ระบุถิ่นกำเนิดตามธรรมชาติอยู่ในเขต Malesia ถึงนิวกินี โดยมีข้อมูลการกระจายพันธุ์พื้นเมืองในชวา มลายา นิวกินี และฟิลิปปินส์
การกระจายพันธุ์ในปัจจุบัน: ถูกนำไปปลูกและแพร่กระจายในประเทศเขตร้อนหลายแห่ง รวมถึง ประเทศไทย อินเดีย เมียนมา ลาว กัมพูชา เวียดนาม ศรีลังกา ฟิลิปปินส์ และพื้นที่เขตร้อนอื่น ๆ
ถิ่นอาศัยในประเทศไทย: พบปลูกตามบ้าน ริมรั้ว คันนา สวน และพื้นที่เกษตร เนื่องจากเป็นไม้ที่ปลูกง่ายและเติบโตเร็ว

การปลูกและการขยายพันธุ์

สภาพแวดล้อม: เหมาะกับพื้นที่อากาศร้อนและชื้น โดยมีอุณหภูมิเฉลี่ยประมาณ 22–30 องศาเซลเซียส และไม่ทนต่ออากาศหนาวจัดหรือน้ำค้างแข็ง
แสง: ควรได้รับแสงแดดค่อนข้างมาก
ดิน: สามารถเจริญได้ในดินหลายชนิด รวมถึงดินที่มีความอุดมสมบูรณ์ต่ำ และมีความสามารถทนสภาพน้ำขังหรือน้ำท่วมเป็นช่วง ๆ ได้ดี
การขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด: เป็นวิธีที่นิยมและทำได้ง่าย เมล็ดสามารถเพาะโดยตรงในแปลงหรือเพาะในถุงเพาะชำก่อนย้ายปลูก
การเตรียมเมล็ด: โดยทั่วไปเมล็ดแคบ้านงอกได้ค่อนข้างดีโดยไม่ต้องขูดเปลือก แต่การแช่น้ำประมาณ 24 ชั่วโมงอาจช่วยให้การงอกสม่ำเสมอขึ้น
การขยายพันธุ์ด้วยกิ่ง: สามารถใช้กิ่งหรือลำต้นปักชำได้ แต่การใช้เมล็ดเป็นวิธีที่สะดวกและใช้กันทั่วไป
การปลูก: ในระบบปลูกทั่วไปสามารถปลูกเป็นต้นเดี่ยวตามแนวรั้ว หรือปลูกเป็นแถว โดยข้อมูลด้านการเกษตรแนะนำระยะประมาณ 1–2 เมตรในระบบปลูกตามแนวรั้วหรือคันนา
การดูแล: ช่วงต้นอ่อนควรกำจัดวัชพืชและให้น้ำอย่างสม่ำเสมอ เมื่อรากตั้งตัวแล้วจะทนต่อสภาพแวดล้อมได้ดี
ข้อควรระวังด้านการปลูก: กิ่งและลำต้นค่อนข้างเปราะ จึงควรปลูกในตำแหน่งที่ไม่ก่อให้เกิดอันตรายจากกิ่งหัก โดยเฉพาะบริเวณที่มีเด็กหรืออยู่ใกล้สิ่งปลูกสร้าง

ส่วนที่ใช้เป็นยา

เปลือกต้น: มีการใช้ตามภูมิปัญญาไทยในตำรับเกี่ยวกับอาการท้องเดิน ท้องร่วง บิด และใช้ภายนอกสำหรับชะล้างบาดแผล
ใบสด: ใช้ตามภูมิปัญญาเพื่อบรรเทาไข้ และนำมาตำพอกบริเวณที่ฟกช้ำ
ดอก: ใช้รับประทานตามภูมิปัญญาเพื่อบรรเทาอาการไข้หัวลมหรือไข้ในช่วงเปลี่ยนฤดู
ยอดอ่อน: รับประทานเป็นผัก และมีการใช้เป็นอาหารตามภูมิปัญญาท้องถิ่น

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

เปลือกต้น: ตามภูมิปัญญาไทยใช้ต้มหรือฝนรับประทานเพื่อ แก้ท้องเดิน ท้องร่วง บิด และคุมธาตุ และใช้ภายนอกสำหรับชะล้างบาดแผล
ใบ: ใช้รับประทานเพื่อบรรเทา ไข้หวัด ไข้เปลี่ยนฤดู หรือไข้หัวลม และใบสดตำพอกบริเวณฟกช้ำตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน
ดอก: ใช้รับประทานเพื่อบรรเทา ไข้หัวลมและอาการไม่สบายในช่วงเปลี่ยนฤดู
ราก: ในตำรับพื้นบ้านของบางประเทศมีการใช้รากสำหรับอาการอักเสบและอาการทางระบบทางเดินหายใจ แต่ข้อมูลเหล่านี้เป็นการใช้ตามภูมิปัญญา ไม่ควรถือเป็นข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการยืนยัน
ภาพรวมทางเภสัชวิทยา: งานวิจัยก่อนคลินิกพบฤทธิ์ที่น่าสนใจ เช่น ต้านอนุมูลอิสระ ต้านแบคทีเรีย ต้านการอักเสบ ปกป้องตับ และลดระดับน้ำตาลในเลือด แต่หลักฐานส่วนใหญ่ยังเป็นการศึกษาในหลอดทดลองหรือสัตว์ทดลอง

วิธีใช้

เปลือกต้นสำหรับอาการท้องเดินหรือบิด: เอกสารภูมิปัญญาที่เผยแพร่ในประเทศไทยระบุการนำเปลือกต้นไปปิ้งไฟแล้วต้มกับน้ำหรือน้ำปูนใส ก่อนรับประทานในปริมาณตามตำรับดั้งเดิม
ใบสดสำหรับไข้ตามภูมิปัญญา: ใช้ใบสดต้มกับน้ำแล้วดื่ม
ดอกและยอดอ่อน: นิยมรับประทานเป็นผัก โดยอาจนำไปลวก นึ่ง ผัด หรือปรุงเป็นแกง
เปลือกต้นใช้ภายนอก: มีภูมิปัญญาการนำเปลือกต้มกับน้ำใช้สำหรับชะล้างบาดแผล
หมายเหตุสำคัญ: วิธีใช้และขนาดที่ปรากฏในตำรับพื้นบ้านไม่ใช่ขนาดยาที่ผ่านการยืนยันประสิทธิผลและความปลอดภัยในการรักษาโรคในมนุษย์ การใช้เป็นยาควรแยกจากการรับประทานเป็นอาหาร

ในบัญชียาจากสมุนไพร

แคบ้านไม่ได้เป็นสมุนไพรเดี่ยวที่มีข้อมูลยืนยันว่าเป็นรายการยาเดี่ยวในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพรที่ใช้เป็นมาตรฐานการรักษาในปัจจุบัน
การที่แคบ้านมีการใช้ในตำรับยาไทยหรือภูมิปัญญาพื้นบ้าน ไม่ได้หมายความว่าสมุนไพรนั้นมีสถานะเป็นยาที่อยู่ในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร
ดังนั้น ควรแยกข้อมูล “การใช้ตามภูมิปัญญา” ออกจาก “ข้อบ่งใช้ของยาสมุนไพรในระบบบริการสาธารณสุข” อย่างชัดเจน

สารสำคัญ

กลุ่มฟลาโวนอยด์: พบสารสำคัญ เช่น quercetin และ kaempferol ซึ่งมีความเกี่ยวข้องกับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและการยับยั้งเอนไซม์บางชนิด
กลุ่มฟีนอลิก: พบสารประกอบฟีนอลิกหลายชนิดซึ่งมีความสามารถในการกำจัดอนุมูลอิสระในการทดสอบทางห้องปฏิบัติการ
แทนนิน: พบในใบและเปลือก และอาจเกี่ยวข้องกับฤทธิ์ฝาดสมานและฤทธิ์ต้านจุลชีพบางชนิด
ซาโปนิน: มีรายงานการตรวจพบในหลายส่วนของพืช
อัลคาลอยด์: มีรายงานการตรวจพบ โดยปริมาณและชนิดแตกต่างกันตามส่วนของพืชและวิธีสกัด
เทอร์พีนอยด์: พบสาร เช่น vomifoliol และ loliolide ในใบและกิ่ง
สารเฉพาะจากเปลือกต้น: มีการแยกสาร 2-arylbenzofurans ชนิดใหม่ ได้แก่ sesbagrandiflorain A และ B จากเปลือกต้น
สารสำคัญด้านโภชนาการ: ดอกและยอดอ่อนมีโปรตีน ใยอาหาร แคลเซียม ฟอสฟอรัส วิตามินซี และสารกลุ่มแคโรทีนอยด์ในระดับที่น่าสนใจ

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

ฤทธิ์ต้านแบคทีเรีย: งานวิจัยจากประเทศไทยพบว่าสารสกัดส่วนต่าง ๆ ของแคบ้านมีฤทธิ์ต้านแบคทีเรียแตกต่างกัน โดยสารสกัดจากเปลือกต้นมีศักยภาพเด่น และบางส่วนสามารถยับยั้งแบคทีเรียแกรมลบได้
แบคทีเรียก่อโรคท้องเสีย: งานวิจัยของไทยพบว่าสารสกัดจากเปลือกต้นสามารถยับยั้งเชื้อก่อโรคอุจจาระร่วงบางชนิด โดย Staphylococcus aureus มีค่า MIC 3.12 mg/mL และ MBC 6.25 mg/mL ในการศึกษานั้น
ฤทธิ์ต้านเชื้อและไบโอฟิล์ม: สารสกัดแคบ้านมีฤทธิ์ยับยั้ง Staphylococcus aureus และลดองค์ประกอบของ extracellular polymeric substances ที่เกี่ยวข้องกับไบโอฟิล์มในการทดลองในห้องปฏิบัติการ
ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ: มีรายงานฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระจากสารสกัดใบและส่วนอื่น ๆ โดยสัมพันธ์กับสารฟลาโวนอยด์และสารฟีนอลิก
ฤทธิ์ลดน้ำตาลในเลือด: การทดลองในหนูเบาหวานพบว่าสารสกัดเมทานอลจากแคบ้านช่วยลดระดับน้ำตาลและปรับปรุงตัวชี้วัดบางชนิดที่เกี่ยวข้องกับเมแทบอลิซึมของน้ำตาล
ฤทธิ์ยับยั้งเอนไซม์ที่เกี่ยวข้องกับน้ำตาล: งานวิจัยพบสาร quercetin, kaempferol, vomifoliol และ loliolide จากใบและกิ่ง ซึ่งมีฤทธิ์ยับยั้ง α-glucosidase ในการทดสอบระดับโมเลกุลและหลอดทดลอง
ฤทธิ์ปกป้องตับ: งานวิจัยปี 2024 พบว่าส่วนสกัดที่อุดมด้วยฟลาโวนอยด์จากแคบ้านมีศักยภาพในการปกป้องเซลล์ตับและลดความเสียหายของตับในแบบจำลองการทดลองทั้งในหลอดทดลองและสัตว์ทดลอง
ฤทธิ์ต้านการเพิ่มจำนวนของเซลล์มะเร็ง: สารบางชนิดจากแคบ้าน เช่น sesbagrandiflorain A และ B รวมถึงสารกลุ่ม flavonoids และ sesbanimides มีผลต่อเซลล์มะเร็งในงานทดลอง แต่ยังไม่สามารถสรุปว่าแคบ้านใช้รักษาหรือป้องกันมะเร็งในคนได้

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ต้านอนุมูลอิสระ: เชื่อมโยงกับสารฟลาโวนอยด์และฟีนอลิก โดยพบฤทธิ์ในระบบทดสอบทางเคมีและเซลล์
ต้านแบคทีเรีย: พบฤทธิ์ต่อแบคทีเรียหลายชนิด โดยเฉพาะสารสกัดจากเปลือกต้นและดอก
ต้านการอักเสบ: มีรายงานจากการศึกษาก่อนคลินิก แต่ยังจำเป็นต้องมีงานวิจัยในมนุษย์เพื่อยืนยันประสิทธิผล
ลดระดับน้ำตาลในเลือด: มีหลักฐานจากสัตว์ทดลองและการทดสอบการยับยั้งเอนไซม์ แต่ยังไม่เพียงพอสำหรับกำหนดขนาดใช้รักษาเบาหวานในมนุษย์
ปกป้องตับ: พบศักยภาพของส่วนสกัดที่อุดมด้วยฟลาโวนอยด์ในแบบจำลองการทดลอง
ต้านไบโอฟิล์ม: พบฤทธิ์ต่อ S. aureus ในระดับหลอดทดลอง
ต้านการเพิ่มจำนวนของเซลล์: สารบางกลุ่มมีฤทธิ์ต่อเซลล์มะเร็งในหลอดทดลอง แต่ยังไม่ใช่หลักฐานการรักษามะเร็งในมนุษย์

ความปลอดภัย

การรับประทานเป็นอาหาร: ดอก ยอดอ่อน และใบอ่อนแคบ้านเป็นผักที่บริโภคกันทั่วไปในประเทศไทยและประเทศเขตร้อน
การรับประทานในปริมาณมาก: ข้อมูลภูมิปัญญาที่เผยแพร่ในประเทศไทยระบุว่าการรับประทานดอกแคในปริมาณมากอาจทำให้เกิดอาการคลื่นไส้หรืออาเจียนได้
สารสกัดเข้มข้น: ไม่ควรนำผลการทดลองในสัตว์มาปรับเป็นขนาดยาสำหรับมนุษย์โดยตรง
ข้อมูลความเป็นพิษ: การศึกษาส่วนสกัดที่อุดมด้วยฟลาโวนอยด์ในปี 2024 รายงานว่าในแบบจำลองสัตว์ทดลอง ไม่พบการเสียชีวิตจากขนาดสูงสุด 2,000 mg/kg ตามการทดลองที่ดำเนินการ แต่ข้อมูลดังกล่าวไม่ใช่หลักฐานยืนยันความปลอดภัยของการใช้ผลิตภัณฑ์แคบ้านทุกชนิดในมนุษย์
หญิงตั้งครรภ์และให้นมบุตร: ยังมีข้อมูลความปลอดภัยทางคลินิกไม่เพียงพอสำหรับการใช้สารสกัดหรือขนาดยา ดังนั้นควรหลีกเลี่ยงการใช้เป็นยาโดยไม่ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ

ข้อห้ามใช้

ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกเพียงพอที่จะกำหนดข้อห้ามใช้เฉพาะของแคบ้านในมนุษย์อย่างชัดเจน
ไม่ควรใช้แคบ้านหรือสารสกัดเข้มข้นแทนยาที่แพทย์สั่ง
ผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือใช้ยาประจำ โดยเฉพาะยาที่มีผลต่อระดับน้ำตาลในเลือด ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้สารสกัดแคบ้านในรูปแบบยา
หากรับประทานแล้วมีอาการผิดปกติ เช่น คลื่นไส้ อาเจียน ผื่น หรืออาการแพ้ ควรหยุดใช้และประเมินอาการ

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ข้อมูลปฏิกิริยาระหว่างยาและแคบ้านในมนุษย์ยังมีจำกัด และยังไม่มีข้อมูลเพียงพอที่จะระบุคู่ยาที่เกิดปฏิกิริยาอย่างชัดเจน
ยาลดระดับน้ำตาลในเลือด: งานวิจัยก่อนคลินิกพบว่าสารสกัดและสารบางชนิดจากแคบ้านมีศักยภาพลดน้ำตาลหรือยับยั้งเอนไซม์ที่เกี่ยวข้องกับการย่อยคาร์โบไฮเดรต ดังนั้นผู้ที่ใช้ยาเบาหวานควรระมัดระวังการใช้สารสกัดเข้มข้นร่วมกับยา เนื่องจากอาจมีความเป็นไปได้ที่จะเสริมฤทธิ์ลดน้ำตาล แม้ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกเพียงพอ
ยาชนิดอื่น: ยังไม่มีหลักฐานคุณภาพสูงเพียงพอสำหรับยืนยันปฏิกิริยาระหว่างแคบ้านกับยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด หรือยาอื่น ๆ จึงไม่ควรกล่าวอ้างว่าเกิดปฏิกิริยาแน่นอนโดยไม่มีหลักฐาน
ผู้ที่ใช้ยาหลายชนิดเป็นประจำควรแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ ผลิตภัณฑ์สารสกัดแคบ้าน

การใช้ในอาหาร

ดอกแค: นิยมรับประทานทั้งดอกตูมและดอกอ่อน โดยเฉพาะนำไปทำ แกงส้มดอกแค
ยอดอ่อนและใบอ่อน: นิยมลวกหรือนึ่งรับประทานกับน้ำพริก
ดอก: สามารถนำไปผัด แกง ยำ หรือประกอบอาหารประเภทต่าง ๆ
ฝักอ่อน: สามารถนำมาประกอบอาหารได้
การเตรียมดอกแค: คนไทยนิยมเด็ดเกสรหรือส่วนก้านชูเกสรออกก่อนปรุงอาหารเพื่อลดรสขม
อาหารพื้นบ้าน: แกงส้มดอกแคเป็นอาหารที่มีความสัมพันธ์กับภูมิปัญญาไทย โดยเฉพาะช่วงปลายฤดูฝนถึงต้นฤดูหนาว
คุณค่าทางโภชนาการ: ข้อมูลจากสวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ มหาวิทยาลัยมหิดล ระบุว่าดอกแค 100 กรัมมีใยอาหารประมาณ 7.2 กรัม โปรตีน 2.0 กรัม ฟอสฟอรัส 57 มก. และวิตามินซีประมาณ 35 มก. ส่วนยอดอ่อนมีใยอาหารและโปรตีน รวมถึงแคลเซียมและวิตามินซีในระดับที่น่าสนใจ

การใช้ในผลิตภัณฑ์

ผลิตภัณฑ์อาหาร: ใช้ดอกและยอดอ่อนเป็นวัตถุดิบอาหารและผักพื้นบ้าน
ผลิตภัณฑ์ชาสมุนไพร: ดอกหรือใบสามารถนำไปทำวัตถุดิบสำหรับเครื่องดื่มสมุนไพรได้ แต่ควรแยกการกล่าวอ้างด้านอาหารออกจากการกล่าวอ้างด้านการรักษา
ผลิตภัณฑ์สารสกัด: มีการศึกษาสารสกัดแคบ้านเพื่อพัฒนาผลิตภัณฑ์ด้านอาหารสุขภาพและสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพ
ผลิตภัณฑ์เครื่องสำอางและผลิตภัณฑ์ดูแลเส้นผม: มีงานวิจัยสมัยใหม่เกี่ยวกับผลิตภัณฑ์ที่มีส่วนประกอบจาก Sesbania grandiflora แต่ผลการวิจัยของผลิตภัณฑ์แต่ละสูตรไม่ควรนำมาเหมารวมกับพืชสดหรือสารสกัดทุกชนิด
อาหารสัตว์: ใบและยอดสามารถใช้เป็นอาหารสัตว์เคี้ยวเอื้องได้
วัสดุเกษตร: ลำต้นและใบใช้ประโยชน์ด้านเชื้อเพลิง ปุ๋ยอินทรีย์ และการปรับปรุงดิน เนื่องจากเป็นพืชตระกูลถั่วที่มีปมรากช่วยตรึงไนโตรเจน

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

ดอก: ควรเก็บดอกตูมหรือดอกที่ยังสดในช่วงเช้า ก่อนนำไปประกอบอาหาร
ยอดอ่อนและใบอ่อน: เก็บเฉพาะส่วนอ่อนที่สมบูรณ์ ไม่ช้ำหรือมีโรคและแมลง
เปลือกต้นสำหรับการใช้เป็นยา: ควรเก็บจากต้นที่ระบุชนิดได้ถูกต้องและหลีกเลี่ยงการลอกเปลือกรอบลำต้นจนทำให้ต้นตาย
เมล็ด: เก็บจากฝักแก่ที่แห้งสมบูรณ์ แล้วทำความสะอาดและผึ่งให้แห้งก่อนเก็บ
การเก็บดอกสด: ควรล้างให้สะอาด สะเด็ดน้ำ และเก็บในภาชนะสะอาดที่อุณหภูมิต่ำเพื่อรักษาคุณภาพ
การเก็บวัตถุดิบแห้ง: ควรทำให้แห้งสนิทก่อนบรรจุในภาชนะปิดสนิท ป้องกันความชื้น แสง และแมลง
เมล็ดพันธุ์: ข้อมูลด้านการเกษตรระบุว่าสามารถเก็บเมล็ดแบบ orthodox ได้ แต่คุณภาพเมล็ดขึ้นกับความชื้นและสภาพการเก็บรักษา

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

ภาคกลางและหลายพื้นที่ของไทย: นิยมใช้ดอกแคและยอดอ่อนเป็นผัก
ภูมิปัญญาแพทย์แผนไทย: มีความเชื่อว่าการรับประทานดอกแคหรือแกงส้มดอกแคในช่วงอากาศเปลี่ยนช่วยดูแลอาการที่เรียกว่า ไข้หัวลม
เปลือกต้น: มีการใช้เป็นยาฝาดสมานและเกี่ยวกับอาการท้องเสีย บิด และการดูแลบาดแผลตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน
ใบสด: ใช้ตำพอกบริเวณฟกช้ำในบางท้องถิ่น
อาหารกับการดูแลสุขภาพ: สวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ มหาวิทยาลัยมหิดล อธิบายว่าแกงส้มดอกแคสะท้อนภูมิปัญญาไทยในการนำผักพื้นบ้านตามฤดูกาลมาใช้เป็นส่วนหนึ่งของอาหารและการดูแลสุขภาพ

ประวัติและวัฒนธรรม

แคบ้านเป็นพืชที่อยู่คู่ครัวไทย และนิยมปลูกไว้บริเวณบ้านหรือพื้นที่เกษตรเพื่อเก็บยอดอ่อนและดอกมารับประทาน
แกงส้มดอกแค เป็นอาหารไทยที่มีความเชื่อมโยงกับฤดูกาล โดยเฉพาะช่วงปลายฝนต้นหนาว
ภาคเหนือ: ดอกแคยังเป็นหนึ่งในผักที่พบในอาหารพื้นเมืองบางชนิด เช่น แกงที่ใช้ผักหลายชนิด
ความเชื่อพื้นบ้าน: มีความเชื่อดั้งเดิมบางพื้นที่เกี่ยวกับการปลูกต้นแคใกล้บ้าน ซึ่งสะท้อนคติความเชื่อของคนรุ่นก่อน ขณะเดียวกันข้อมูลด้านเกษตรสมัยใหม่อธิบายข้อควรระวังด้านกิ่งเปราะและการหักของกิ่งมากกว่าความเชื่อดังกล่าว
วัฒนธรรมอาหาร: ดอกแคถูกนำมาใช้ในอาหารพื้นบ้านหลายรูปแบบ โดยเป็นตัวอย่างของการใช้ พืชพื้นบ้านเป็นอาหารและภูมิปัญญาสุขภาพ ควบคู่กัน

สถานะการอนุรักษ์

สถานะระดับโลก: ข้อมูลการประเมินที่ปรากฏในงานทบทวนปี 2024 ระบุว่า Sesbania grandiflora มีสถานะ Data Deficient (DD) – ข้อมูลไม่เพียงพอ ตามการประเมิน IUCN Red List ที่ระบุวันที่ประเมิน 28 กุมภาพันธ์ 2023
ความหมายของ DD: ไม่ได้หมายความว่าเป็นพืชใกล้สูญพันธุ์ แต่หมายถึงข้อมูลที่มีอยู่ยังไม่เพียงพอสำหรับประเมินระดับความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์อย่างเหมาะสม
ในประเทศไทย: แคบ้านเป็นพืชที่ปลูกกันอย่างแพร่หลายและพบในพื้นที่ชุมชนและเกษตรกรรม จึงไม่ใช่พืชสมุนไพรหายากในระดับทั่วไป
การอนุรักษ์: การปลูกแคบ้านในสวนครัวและแหล่งเรียนรู้พืชพื้นบ้านสามารถช่วยรักษาพันธุกรรมท้องถิ่นและภูมิปัญญาการใช้ประโยชน์จากพืชชนิดนี้ได้

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

อาณาจักร (Kingdom): Plantae
หมวด (Phylum): Streptophyta
ชั้น (Class): Equisetopsida
ชั้นย่อย (Subclass): Magnoliidae
อันดับ (Order): Fabales
วงศ์ (Family): Fabaceae
สกุล (Genus): Sesbania
ชนิด (Species): Sesbania grandiflora
ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับ: Sesbania grandiflora (L.) Poir.
ชื่อพ้องทางวิทยาศาสตร์ที่สำคัญ: Robinia grandiflora L., Aeschynomene grandiflora (L.) L., Agati grandiflora (L.) Desv., Coronilla grandiflora (L.) Willd., Resupinaria grandiflora (L.) Raf.

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

ลักษณะเด่นที่ใช้ตรวจสอบเบื้องต้น: เป็นไม้ต้นขนาดเล็กถึงกลาง โตเร็ว ลำต้นเนื้ออ่อน แตกกิ่งมาก ใบประกอบแบบขนนก และมีดอกขนาดใหญ่คล้ายดอกถั่ว
ใบ: ตรวจสอบจากลักษณะใบประกอบและใบย่อยจำนวนมากเรียงตามแกนกลาง
ดอก: เป็นลักษณะสำคัญในการจำแนก โดยพบดอกสีขาว ชมพู หรือแดง รูปร่างคล้ายดอกถั่วและมีขนาดค่อนข้างใหญ่
ผล: ฝักยาวและแคบ เมื่อแก่แตกออกเป็นสองซีก มีเมล็ดจำนวนมาก
เอกลักษณ์ทางกายวิภาค: หากเป็นวัตถุดิบแห้งหรือผงสมุนไพร ควรใช้การตรวจด้วยกล้องจุลทรรศน์ร่วมกับลักษณะทางเภสัชเวท และหากต้องการยืนยันชนิดอย่างเป็นระบบอาจใช้ TLC หรือวิธีวิเคราะห์ทางเคมีร่วมกับตัวอย่างอ้างอิง
การตรวจสอบทางอนุกรมวิธาน: ควรตรวจสอบชื่อวิทยาศาสตร์กับฐานข้อมูลที่เป็นปัจจุบัน เนื่องจากเอกสารเก่าพบการใช้ชื่อ Sesbania grandiflora (L.) Desv. หรือ Pers. ขณะที่ Kew รับรองชื่อ Sesbania grandiflora (L.) Poir.
ข้อควรระวัง: ไม่ควรใช้ชื่อพื้นบ้านเพียงอย่างเดียวในการระบุสมุนไพร เพราะชื่อ “แค” อาจใช้เรียกพืชชนิดอื่นในบางท้องถิ่น

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

มหาวิทยาลัยมหิดล, สวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์. (2564). ดอกแค….พันธุ์ไม้ที่มากับสายฝน. มหาวิทยาลัยมหิดล – ดอกแค พันธุ์ไม้ที่มากับสายฝน
งานสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียนเสาไห้ “วิมลวิทยานุกูล”. (ม.ป.ป.). แคบ้าน. ข้อมูลแคบ้าน – งานสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียนเสาไห้
สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดอำนาจเจริญ. (2565). ต้นแค ผักพื้นบ้านปลูกง่าย ต้านหนาว เป็นไข้หัวลม ต้องกินแกงส้มดอกแค. สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดอำนาจเจริญ
Thai PBS. (2555). ดอกแค. รายการภัตตาคารบ้านทุ่ง. Thai PBS – ดอกแค
Raksamat, W., Phungphol, J., Prom-or, A., Sopeng, N., Pitpirom, W., Boochakul, P., & Siramaneerat, I. (2563). ฤทธิ์ต้านแบคทีเรียของสารสกัดจากเปลือกต้นแคบ้านต่อแบคทีเรียก่อโรคท้องเสีย. Thai Pharmaceutical and Health Science Journal. Thai Pharmaceutical and Health Science Journal
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Sesbania grandiflora (L.) Poir. Plants of the World Online. Plants of the World Online – Sesbania grandiflora
Anantaworasakul, P., Klayraung, S., & Okonogi, S. (2011). Antibacterial activities of Sesbania grandiflora extracts. Drug Discoveries & Therapeutics, 5(1), 12–17. PubMed – Antibacterial activities of Sesbania grandiflora extracts
China, R., Mukherjee, S., Sen, S., Bose, S., Datta, S., Koley, H., Ghosh, S., & Dhar, P. (2012). Antimicrobial activity of Sesbania grandiflora flower polyphenol extracts on some pathogenic bacteria and growth stimulatory effect on the probiotic organism Lactobacillus acidophilus. Microbiological Research, 167(8), 500–506. https://doi.org/10.1016/j.micres.2012.04.003.
Gandhi, A. D., Vizhi, D. K., Lavanya, K., Kalpana, V. N., Rajeswari, V. D., & Babujanarthanam, R. (2017). In vitro anti-biofilm and anti-bacterial activity of Sesbania grandiflora extract against Staphylococcus aureus. Biochemistry and Biophysics Reports, 12, 193–197. https://doi.org/10.1016/j.bbrep.2017.10.004.
Panigrahi, G., Panda, C., & Patra, A. (2016). Extract of Sesbania grandiflora ameliorates hyperglycemia in high fat diet-streptozotocin induced experimental diabetes mellitus. Scientifica, 2016, 4083568. https://doi.org/10.1155/2016/4083568.
Thissera, B., Visvanathan, R., Khanfar, M. A., Qader, M. M., Hassan, M. H. A., Hassan, H. M., Bawazeer, M., Behery, F. A., Yaseen, M., Liyanage, R., Abdelmohsen, U. R., & Rateb, M. E. (2020). Sesbania grandiflora L. Poir leaves: A dietary supplement to alleviate type 2 diabetes through metabolic enzymes inhibition. South African Journal of Botany, 130, 282–299. https://doi.org/10.1016/j.sajb.2020.01.011.
Noviany, N., et al. (2018). Sesbagrandiflorain A and B: Isolation of two new 2-arylbenzofurans from the stem bark of Sesbania grandiflora. Natural Product Research, 32(21), 2558–2564. https://doi.org/10.1080/14786419.2018.1425858.
Bhella, M., et al. (2024). Distribution, phytochemical insights, and cytotoxic potential of the Sesbania genus: A comprehensive review of Sesbania grandiflora, Sesbania sesban, and Sesbania cannabina. Pharmaceuticals, 18(1), 64. MDPI – Distribution, Phytochemical Insights, and Cytotoxic Potential of the Sesbania Genus
Hepatoprotective effect of flavonoid rich fraction of Sesbania grandiflora: Results of in vivo, in vitro, and molecular docking studies. (2024). Journal of Ayurveda and Integrative Medicine, 15(5), 101036. https://doi.org/10.1016/j.jaim.2024.101036.