กวางดูถูก
กวางดูถูก เป็นไม้เถาเนื้อแข็งในวงศ์ Ranunculaceae พบในป่าธรรมชาติของประเทศไทยและประเทศในเอเชียใต้–เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มีชื่อท้องถิ่นหลายชื่อ เช่น ดอกตาย ดอกตายเหิน หลอกตาย และอุโซมาติ ในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านมีการนำใบ เถา และรากมาใช้เป็นสมุนไพร โดยเฉพาะสำหรับอาการคัน ไข้ และโรคบางชนิดตามตำรับยาไทย อย่างไรก็ตาม หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่ยืนยันสรรพคุณเฉพาะของกวางดูถูกยังมีจำกัด จึงควรแยกข้อมูลภูมิปัญญาออกจากข้อมูลที่ได้รับการพิสูจน์ทางคลินิกอย่างชัดเจน
ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร
- ชื่อไทย: กวางดูถูก
- ชื่ออื่น: ดอกตาย, ดอกตายเหิน, หลอกตาย, อุโซมาติ
- ชื่อท้องถิ่น: ในพื้นที่ชาวกะหร่างบ้านโป่งลึก–บางกลอยมีชื่อท้องถิ่นว่า “ชะนาดิ๊เด้อ”
- ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับในปัจจุบัน: Clematis horripilata D.Falck & Lehtonen
- ชื่อวิทยาศาสตร์เดิม/ชื่อพ้อง: Naravelia laurifolia Wall. ex Hook.f. & Thomson
- วงศ์: Ranunculaceae
- ลักษณะการเจริญเติบโต: ไม้เลื้อยเนื้อแข็ง
- ส่วนที่ใช้เป็นยา: ใบ เถา และราก
ชื่อ Clematis horripilata ถูกเสนอขึ้นในปี พ.ศ. 2557 เพื่อใช้แทนชื่อ Naravelia pauciflora และสอดคล้องกับการศึกษาทางอนุกรมวิธานระดับโมเลกุลที่แสดงว่าสกุล Naravelia อยู่ภายในกลุ่มของสกุล Clematis จึงมีการรวมกลุ่มทางอนุกรมวิธานดังกล่าวเข้าด้วยกัน
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
- ต้น: เป็นไม้เลื้อยเนื้อแข็ง ลำต้นเลื้อยได้ประมาณ 2–6 เมตร ลำต้นและกิ่งมีลักษณะแข็ง กิ่งอาจมีสีน้ำตาลเข้มถึงม่วงดำ
- ใบ: เป็นใบประกอบ เรียงตรงข้าม มีใบย่อย 1 คู่ ใบย่อยรูปไข่ถึงรูปรี กว้างประมาณ 2–6 เซนติเมตร ยาวประมาณ 5–10 เซนติเมตร ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบหรือหยักตื้น แผ่นใบค่อนข้างหนา สีเขียวเข้ม เส้นใบเด่นออกจากบริเวณโคนใบ
- มือเกาะ: บริเวณซอกใบมีรยางค์หรือส่วนที่ช่วยยึดเกาะเป็นเส้นยาว ปลายแยกเป็น 3 แฉก ลักษณะคล้ายเล็บ
- ดอก: ออกเป็นช่อตามซอกใบ ดอกมีสีเหลืองอมเขียวหรือเขียวอมเหลือง มีกลิ่นหอมคล้ายใบเตย ตามข้อมูลพรรณไม้ ดอกมักพบในช่วงเดือนตุลาคม–ธันวาคม
- ผล: ผลแข็ง รูปกระสวยหรือรูปกรวย มีขนสีขาวประปราย และปลายผลมีขนยาวคล้ายแส้ บิดหรือโค้งงอ
ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์
กวางดูถูกมีการกระจายพันธุ์ในเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยมีรายงานในบังกลาเทศ หมู่เกาะนิโคบาร์ เมียนมา ไทย ลาว กัมพูชา เวียดนาม มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ อินโดนีเซีย รวมถึงพื้นที่เกาะชวาและบาหลี
ในประเทศไทยมีรายงานการพบในพื้นที่ป่าธรรมชาติหลายแห่ง โดยเฉพาะภาคอีสานและภาคใต้ และพบในป่าโปร่งตั้งแต่บริเวณใกล้ระดับน้ำทะเลจนถึงระดับความสูงประมาณ 800 เมตร
มีหลักฐานจากฐานข้อมูลพรรณไม้ของกรมป่าไม้ที่ระบุชื่อกวางดูถูกพร้อมชื่อวิทยาศาสตร์เดิม Naravelia laurifolia และวงศ์ Ranunculaceae
การปลูกและการขยายพันธุ์
- สภาพแวดล้อม: เป็นพืชที่พบตามป่าธรรมชาติและป่าโปร่ง สามารถเจริญเติบโตได้ในดินทั่วไป ต้องการน้ำในระดับปานกลาง และมีรายงานว่าสามารถเจริญได้ในบริเวณที่ได้รับแสงแดดตลอดวัน
- การขยายพันธุ์: มีข้อมูลการขยายพันธุ์โดย การเพาะเมล็ด
- ข้อควรคำนึง: เนื่องจากกวางดูถูกเป็นไม้ป่าหายากและมีรายงานด้านการอนุรักษ์ จึงควรหลีกเลี่ยงการเก็บต้นจากป่าธรรมชาติมาปลูก และควรใช้เมล็ดหรือต้นพันธุ์จากแหล่งเพาะขยายที่เหมาะสม
ส่วนที่ใช้เป็นยา
- ใบ: ใช้ตามภูมิปัญญาไทยสำหรับแก้อาการคัน
- เถา: ใช้เป็นยาสมุนไพรสำหรับแก้พยาธิ แก้ประดง แก้ริดสีดวงจมูก แก้ไข้ และใช้กับฝีภายนอกและฝีภายใน
- ราก: ใช้แก้ไข้ และแก้ภาวะที่เรียกตามแพทย์แผนไทยว่า “โลหิตตีขึ้น”
สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา
- ใบ: มีรสจืด ใช้แก้อาการคัน
- เถา: มีรสจืดหวาน ใช้แก้พยาธิ แก้ประดง แก้ริดสีดวงจมูก แก้ไข้ และใช้รักษาฝีทั้งภายนอกและภายใน
- ราก: มีรสจืด ใช้แก้ไข้และแก้โลหิตตีขึ้น
ข้อมูลเหล่านี้เป็น สรรพคุณตามภูมิปัญญาสมุนไพรไทย ไม่ควรตีความว่าเป็นข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการยืนยันจากการทดลองทางคลินิก เนื่องจากยังไม่พบหลักฐานการทดลองในมนุษย์ที่เพียงพอสำหรับกวางดูถูกโดยตรง
วิธีใช้
ยังไม่พบข้อมูลมาตรฐานเกี่ยวกับ ขนาดยา วิธีเตรียมยา และระยะเวลาการใช้ ของกวางดูถูกที่ได้รับการยืนยันด้วยการทดลองทางคลินิกโดยตรง ดังนั้นไม่ควรระบุขนาดรับประทานเป็นมาตรฐานบนเว็บไซต์โดยไม่มีแหล่งอ้างอิงที่เชื่อถือได้
การใช้ใบ เถา หรือรากตามตำรับพื้นบ้านควรถือเป็นข้อมูลด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น ไม่ใช่คำแนะนำให้ผู้บริโภคนำไปใช้รักษาโรคด้วยตนเอง
สารสำคัญ
ปัจจุบันยังไม่พบการศึกษาทางเคมีที่เพียงพอซึ่งระบุสารสำคัญเฉพาะของ Clematis horripilata หรือ Naravelia laurifolia อย่างชัดเจน
อย่างไรก็ตาม งานทบทวนทางวิทยาศาสตร์ของพืชในสกุล Clematis พบสารหลายกลุ่ม เช่น ไตรเทอร์พีนอยด์ซาโปนิน ฟลาโวนอยด์ ลิกแนน คูมาริน อัลคาลอยด์ สเตียรอยด์ สารประกอบฟีนอลิก และน้ำมันหอมระเหย แต่ไม่ควรนำข้อมูลดังกล่าวมาเหมารวมว่าเป็นองค์ประกอบทางเคมีที่ตรวจพบในกวางดูถูกโดยตรง
นอกจากนี้มีการศึกษาพบว่า Clematis หลายชนิดสามารถสร้าง protoanemonin ซึ่งเป็นสารที่มีฤทธิ์ระคายเคือง แต่ยังไม่มีข้อมูลยืนยันเฉพาะสำหรับกวางดูถูกว่ามีสารนี้ในปริมาณเท่าใด
งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์
- ด้านอนุกรมวิธาน: มีงานศึกษาระดับโมเลกุลที่สนับสนุนการรวมกลุ่มของ Naravelia ไว้ภายใน Clematis และนำไปสู่การจัดชื่อกวางดูถูกภายใต้ชื่อ Clematis horripilata
- ด้านเภสัชวิทยาของกวางดูถูกโดยตรง: จากการค้นฐานข้อมูลวิชาการที่เข้าถึงได้ ยังไม่พบการทดลองทางคลินิกหรือการทดลองทางเภสัชวิทยาที่เพียงพอสำหรับยืนยันสรรพคุณของ Clematis horripilata โดยตรง
- ด้านการวิจัยระดับสกุล: งานทบทวน Clematis จำนวนมากพบการศึกษาเกี่ยวกับฤทธิ์ต้านการอักเสบ แก้ปวด ต้านมะเร็ง ขับปัสสาวะ และฤทธิ์ทางชีวภาพอื่น ๆ ใน Clematis ชนิดอื่น แต่ไม่ควรนำผลเหล่านั้นมาอ้างว่าเป็นฤทธิ์ของกวางดูถูกโดยตรง
เภสัชวิทยา
ยังไม่มีข้อมูลเภสัชวิทยาที่มีคุณภาพเพียงพอสำหรับ Clematis horripilata โดยตรง เช่น ขนาดที่ออกฤทธิ์ กลไกการออกฤทธิ์ ค่าเภสัชจลนศาสตร์ หรือการทดลองในมนุษย์
สำหรับพืชในสกุล Clematis โดยรวม มีการศึกษาสารสกัดและสารบริสุทธิ์จากหลายชนิด พบฤทธิ์ทางชีวภาพ เช่น ต้านการอักเสบ แก้ปวด ต้านอนุมูลอิสระ และฤทธิ์อื่น ๆ แต่เป็นข้อมูลจากชนิดอื่นของ Clematis จึงควรใช้เป็นเพียงข้อมูลประกอบการวิจัย ไม่ใช่หลักฐานยืนยันสรรพคุณของกวางดูถูก
ความปลอดภัย
ข้อมูลความปลอดภัยเฉพาะของกวางดูถูกยังมีจำกัด จึงควรใช้ความระมัดระวังเป็นพิเศษ
- กวางดูถูกอยู่ในวงศ์ Ranunculaceae ซึ่งพืชหลายชนิดในวงศ์นี้สามารถสร้างสารที่ก่อการระคายเคืองได้
- มีการศึกษาพืชในสกุล Clematis พบ protoanemonin ซึ่งสามารถทำให้เกิดการระคายเคืองและพุพองของผิวหนังได้ โดยปริมาณแตกต่างกันไปตามชนิดและส่วนของพืช
- จึงควรหลีกเลี่ยงการนำ พืชสดมาบดหรือพอกผิวหนังโดยตรง โดยเฉพาะบริเวณที่มีบาดแผลหรือผิวหนังอักเสบ
- ยังไม่มีข้อมูลเพียงพอเกี่ยวกับความปลอดภัยในหญิงตั้งครรภ์ หญิงให้นมบุตร เด็ก ผู้สูงอายุ หรือผู้ที่มีโรคประจำตัว
- ยังไม่มีข้อมูลขนาดรับประทานที่ปลอดภัยสำหรับกวางดูถูกโดยเฉพาะ
ข้อมูลเรื่องสารระคายเคืองของ Clematis และ Ranunculaceae เป็นข้อมูลระดับสกุลหรือวงศ์ ไม่ควรระบุว่าเป็นพิษของกวางดูถูกโดยตรงจนกว่าจะมีการตรวจสอบเฉพาะชนิด
ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา
ยังไม่พบข้อมูลการศึกษาที่ระบุ ปฏิกิริยาระหว่างกวางดูถูกกับยาแผนปัจจุบัน โดยตรง ดังนั้นจึงไม่สามารถระบุคู่ยาที่มีปฏิกิริยาชัดเจนได้
เนื่องจากข้อมูลด้านสารสำคัญ เภสัชจลนศาสตร์ และความปลอดภัยของกวางดูถูกยังไม่เพียงพอ ผู้ที่ใช้ยาประจำควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนนำสมุนไพรชนิดนี้มาใช้ โดยเฉพาะการรับประทานร่วมกับยาเป็นเวลานาน
การใช้ในอาหาร
มีหลักฐานด้านภูมิปัญญาท้องถิ่นของชาวกะหร่างบ้านโป่งลึก–บางกลอยระบุว่า ผลสุกของกวางดูถูกสามารถรับประทานได้
อย่างไรก็ตาม ข้อมูลดังกล่าวเป็นข้อมูลชาติพันธุ์พฤกษศาสตร์จากชุมชน ไม่ใช่การศึกษาด้านความปลอดภัยอาหาร ดังนั้นไม่ควรสรุปว่าผลของกวางดูถูกปลอดภัยในทุกระยะการสุกหรือในปริมาณมาก
การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา
ยังไม่มีข้อมูลมาตรฐานเฉพาะสำหรับการเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษากวางดูถูกเพื่อใช้เป็นวัตถุดิบยา
ในทางอนุรักษ์ควรหลีกเลี่ยงการถอนรากหรือเก็บเถาจากต้นธรรมชาติเป็นจำนวนมาก เพราะมีรายงานว่ากวางดูถูกเป็นพืชป่าที่หายากและมีคุณค่าต่อการอนุรักษ์
ภูมิปัญญาท้องถิ่น
กวางดูถูกมีข้อมูลการใช้ประโยชน์จากภูมิปัญญาท้องถิ่นหลายพื้นที่
- ภูมิปัญญาแพทย์แผนไทย: ใช้ใบ เถา และราก โดยมีการระบุสรรพคุณแตกต่างกันตามส่วนของพืช เช่น แก้คัน แก้ไข้ แก้พยาธิ แก้ประดง และแก้ฝี
- ภูมิปัญญาชาวกะหร่าง: มีชื่อท้องถิ่น “ชะนาดิ๊เด้อ” และมีการบันทึกว่าผลสุกสามารถรับประทานได้
- การใช้ประโยชน์ดังกล่าวสะท้อนความรู้เกี่ยวกับพืชป่าของชุมชน แต่ยังจำเป็นต้องมีการศึกษาทางเภสัชวิทยาและพิษวิทยาเพิ่มเติมเพื่อประเมินความปลอดภัยและประสิทธิผล
ประวัติและวัฒนธรรม
ชื่อกวางดูถูกเป็นชื่อพรรณไม้ที่ปรากฏในแหล่งข้อมูลพฤกษศาสตร์ไทยและพจนานุกรมไทย โดยหมายถึงพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง
ในทางพฤกษศาสตร์ ชนิดนี้เคยใช้ชื่อ Naravelia laurifolia มาเป็นเวลานาน ก่อนมีการปรับปรุงอนุกรมวิธานและใช้ชื่อ Clematis horripilata ในปัจจุบัน การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวมีความสำคัญต่อการสืบค้นเอกสารวิจัยและข้อมูลสมุนไพรเก่า เพราะเอกสารจำนวนมากยังใช้ชื่อ Naravelia อยู่
สถานะการอนุรักษ์
กวางดูถูกมีความสำคัญในด้านการอนุรักษ์พรรณไม้ของประเทศไทย โดยรายงานด้านความหลากหลายทางชีวภาพและการอนุรักษ์พื้นที่ธรรมชาติของประเทศไทยระบุ Clematis horripilata หรือกวางดูถูกไว้ในกลุ่ม พรรณไม้ที่ถูกคุกคาม (threatened flora)
นอกจากนี้เอกสารสำรวจพืชในพื้นที่อุทยานแห่งชาติกุยบุรียังระบุว่ากวางดูถูกเป็นพรรณไม้หายากและมีคุณค่าต่อการอนุรักษ์
อย่างไรก็ตาม ข้อมูลดังกล่าวไม่ควรตีความว่าเป็นการจัดสถานะตามเกณฑ์ IUCN Red List โดยตรง เนื่องจากยังไม่พบหลักฐานการประเมินสถานะ IUCN เฉพาะชนิดที่ชัดเจนจากการค้นครั้งนี้
ข้อมูลอนุกรมวิธาน
- อาณาจักร (Kingdom): Plantae
- ไฟลัม (Phylum): Tracheophyta
- ชั้น (Class): Equisetopsida
- ชั้นย่อย (Subclass): Magnoliidae
- อันดับ (Order): Ranunculales
- วงศ์ (Family): Ranunculaceae
- สกุล (Genus): Clematis
- ชนิด (Species): Clematis horripilata D.Falck & Lehtonen
ชื่อพ้องที่สำคัญ: Naravelia laurifolia Wall. ex Hook.f. & Thomson และชื่อที่เกี่ยวข้องในอนุกรมวิธานเดิม เช่น Naravelia loheri Merr. & Rolfe และ Naravelia pauciflora H.Eichler
ฐานข้อมูล TH-BIF ของสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมยังแสดง Naravelia laurifolia เป็นชื่อพ้อง (synonym) และจัดอยู่ในสกุล Clematis วงศ์ Ranunculaceae
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
กรมป่าไม้. (2022). รายชื่อพันธุ์ไม้สามัญและวิทยาศาสตร์. กรมป่าไม้. เอกสารรายชื่อพันธุ์ไม้กรมป่าไม้
ศูนย์วิจัยและพัฒนานวัตกรรมอุทยานแห่งชาติจังหวัดเพชรบุรี. (2560). วารสารนภาเพชร: Journal of Thailand National Parks Research ฉบับที่ 1. รายงานพรรณไม้หายากและพืชที่มีคุณค่าต่อการอนุรักษ์
สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. (2563). TH-BIF: Naravelia laurifolia. ฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพประเทศไทย (TH-BIF)
บ้านและสวน. (ม.ป.ป.). กวางดูถูก – Plants Library. ข้อมูลพฤกษศาสตร์กวางดูถูกจากบ้านและสวน
Chawla, R., Kumar, S., & Sharma, A. (2012). The genus Clematis (Ranunculaceae): Chemical and pharmacological perspectives. Journal of Ethnopharmacology, 143(1), 116–150. https://doi.org/10.1016/j.jep.2012.06.014
Falck, D., & Lehtonen, S. (2014). Two new names in Clematis (Ranunculaceae). Phytotaxa, 163(1), 58. https://doi.org/10.11646/phytotaxa.163.1.7
Hao, D. C., Gu, X. J., Xiao, P. G., & Peng, Y. (2013). Chemical and biological research of Clematis medicinal resources. Chinese Science Bulletin, 58, 1120–1129.
Jin, F., Narkowicz, C., & Jacobson, G. A. (2013). Protoanemonin content variation between Clematis spp.: Leaf, stem and root. Natural Product Communications, 8(2), 211–212.
Royal Botanic Gardens, Kew. (n.d.). Clematis L. Plants of the World Online. Plants of the World Online – Clematis
