คลุ้ม

คลุ้ม เป็นพืชสมุนไพรพื้นบ้านที่พบในพื้นที่ชื้นแฉะ ริมลำธาร ริมหนองน้ำ และบริเวณป่าดงดิบของประเทศไทย โดยเฉพาะภาคตะวันออกและภาคใต้ นอกจากการใช้เป็น สมุนไพรพื้นบ้าน แล้ว ลำต้นของคลุ้มยังมีเส้นใยเหนียวและแข็งแรง จึงมีความสำคัญต่อภูมิปัญญาด้าน เครื่องจักสาน ของชุมชนหลายพื้นที่ ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับในปัจจุบันคือ Donax canniformis (G.Forst.) K.Schum. ขณะที่ Donax grandis (Miq.) Ridl. เป็นชื่อพ้องที่พบในเอกสารเก่าและฐานข้อมูลบางแห่ง

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร : คลุ้ม
ชื่อท้องถิ่น : คลุ่ม, แหย่ง, ก้านพร้า, คล้าย, คล้า, คล้าใบเงิน และคล้ากั้นแหย่ง โดยชื่อเรียกแตกต่างกันตามภูมิภาค
ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับในปัจจุบัน : Donax canniformis (G.Forst.) K.Schum.
ชื่อวิทยาศาสตร์ที่พบในเอกสารไทยและเป็นชื่อพ้อง : Donax grandis (Miq.) Ridl.
วงศ์ : Marantaceae
สกุล : Donax
ลักษณะการใช้ประโยชน์ : สมุนไพรพื้นบ้าน ไม้ใช้สอย และวัสดุสำหรับงานจักสาน
ส่วนที่มีการกล่าวถึงในการใช้เป็นยา : เหง้า และในภูมิปัญญาของบางประเทศมีการใช้ใบ ราก และลำต้นด้วย

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น : คลุ้มเป็นพืชล้มลุกหลายปีหรือไม้พุ่มเนื้ออ่อน เจริญเป็นกอ แตกกิ่งจำนวนมาก ลำต้นสีเขียวเข้ม มีข้อและข้อปล้อง ลำต้นอาจสูงประมาณ 3–5 เมตรตามสภาพแวดล้อม และมีเหง้าอยู่ใต้ดิน
ใบ : เป็นใบเดี่ยว รูปไข่ถึงรูปรีแกมไข่ ปลายใบแหลม โคนใบสอบหรือเป็นรูปลิ่ม ขอบใบเรียบ แผ่นใบสีเขียว มีขนาดประมาณ 15–31.5 × 7.5–18 เซนติเมตร
ดอก : ออกเป็นช่อบริเวณปลายกิ่ง ดอกมีสีขาวถึงขาวอมเหลือง กลีบเลี้ยงและกลีบดอกมีลักษณะเฉพาะของพืชวงศ์ Marantaceae
ผล : ผลค่อนข้างกลม ผิวเรียบ เมื่อแก่เปลี่ยนจากสีเขียวไปเป็นสีเหลืองหรือเหลืองทอง ภายในมีเมล็ด
เหง้า : อยู่ใต้ดิน สามารถแตกหน่อและใช้เป็นส่วนหนึ่งในการขยายพันธุ์ได้

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

ถิ่นกำเนิด : มีถิ่นกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติในเขตร้อนของเอเชีย ตั้งแต่เอเชียใต้ เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จีนตอนใต้ ไต้หวัน และหมู่เกาะในมหาสมุทรแปซิฟิก
การกระจายพันธุ์ในประเทศไทย : พบในหลายพื้นที่ โดยเฉพาะบริเวณพื้นที่ชื้น ริมลำธาร ริมหนองน้ำ พื้นที่ลาดเชิงเขา และป่าดงดิบ
สภาพแวดล้อมที่เหมาะสม : ชอบพื้นที่ที่มีความชื้นสูง เช่น หนองน้ำ พื้นที่น้ำท่วมเป็นครั้งคราว ป่ารอง และบริเวณใกล้แหล่งน้ำ

การปลูกและการขยายพันธุ์

การขยายพันธุ์ : สามารถขยายพันธุ์โดย แยกเหง้าหรือแยกหน่อ และมีข้อมูลการขยายพันธุ์ด้วยเมล็ดและส่วนของพืช
สภาพแวดล้อม : ควรปลูกในพื้นที่มีความชื้นสม่ำเสมอ ดินค่อนข้างอุดมสมบูรณ์ และมีน้ำเพียงพอ
แสง : สามารถเจริญได้ทั้งบริเวณแสงรำไรและบริเวณที่ได้รับแสงมาก โดยสภาพพื้นที่ตามธรรมชาติมักสัมพันธ์กับบริเวณชื้นและป่าโปร่งหรือป่ารอง
การปลูกเพื่อใช้ประโยชน์ : ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีทั้งการเก็บจากธรรมชาติและการปลูกในบางพื้นที่ แต่ข้อมูลด้านเทคนิคการปลูกเชิงเกษตรยังมีจำกัด

ส่วนที่ใช้เป็นยา

เหง้า : เป็นส่วนที่ตำราและข้อมูลสมุนไพรไทยกล่าวถึงในการใช้เป็นยา โดยมีการระบุรสยาเป็นเย็นเบื่อ
ใบ ราก และลำต้น : มีรายงานการใช้เป็นยาพื้นบ้านในประเทศเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แต่การใช้แตกต่างกันตามท้องถิ่น

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

เหง้า : ตามตำรายาพื้นบ้านไทย ใช้เป็นยาเย็น มีการกล่าวถึงการใช้เพื่อ แก้ไข้พิษ ไข้กาฬ ดับพิษไข้ กระทุ้งพิษไข้ และดับพิษร้อน รวมถึงไข้ที่มีผื่น เช่น เหือด หัด และอีสุกอีใส
ภูมิปัญญาท้องถิ่นบางพื้นที่ : มีการนำเหง้าหรือส่วนของพืชไปต้มเป็นน้ำสมุนไพร
ภูมิปัญญาในมาเลเซีย : มีรายงานการใช้เหง้าเพื่อรักษาโรคงูสวัด และใช้ยาต้มจากใบหรือรากสำหรับอาบเพื่อช่วยลดไข้ รวมถึงใช้ลำต้นและใบในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการทางผิวหนังและดวงตา

หมายเหตุด้านการแพทย์: สรรพคุณข้างต้นเป็นข้อมูลจากตำรายาและภูมิปัญญาพื้นบ้าน ไม่ควรตีความว่าเป็นข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการยืนยันในมนุษย์

วิธีใช้

ตามภูมิปัญญาไทย : มีการนำเหง้ามาต้มเป็นน้ำยาสมุนไพรสำหรับใช้ตามตำรับพื้นบ้าน
การใช้ในภูมิปัญญาต่างประเทศ : มีรายงานการใช้ใบหรือรากต้มเป็นน้ำสำหรับอาบ และการใช้ส่วนต่าง ๆ ของพืชภายนอกในบางชุมชน
ข้อควรระวัง : ไม่ควรนำวิธีใช้จากภูมิปัญญาต่างประเทศมาปรับเป็นขนาดรับประทานมาตรฐาน เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกเพียงพอในการกำหนดขนาดยาและระยะเวลาการใช้

ในบัญชียาจากสมุนไพร

ไม่พบหลักฐานจากแหล่งข้อมูลที่ตรวจสอบได้ในการค้นครั้งนี้ว่า “คลุ้ม (Donax canniformis)” เป็นสมุนไพรที่มีรายการเป็นตัวยาสำคัญในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านยาในปัจจุบัน
การมีชื่ออยู่ในตำรายาสมุนไพรหรือมีการใช้ตามภูมิปัญญา ไม่เท่ากับ การได้รับการรับรองให้เป็นยาที่มีข้อบ่งใช้ในบัญชียาหลักแห่งชาติ

สารสำคัญ

งานศึกษาทางพฤกษเคมีของ Donax canniformis พบกลุ่มสารทุติยภูมิหลายชนิด โดยผลการตรวจแตกต่างกันตามส่วนของพืชและตัวทำละลายที่ใช้สกัด

สารฟีนอลิก (phenolic compounds)
ฟลาโวนอยด์ (flavonoids)
ซาโปนิน (saponins)
แทนนิน (tannins)
อัลคาลอยด์ (alkaloids)
เทอร์พีนอยด์ (terpenoids)
สเตียรอยด์ (steroids)
แอนทราควิโนน (anthraquinones)

การศึกษาบางฉบับพบฟีนอลิกและซาโปนินในส่วนที่แสดงฤทธิ์ต้าน Staphylococcus aureus ขณะที่การศึกษาส่วนใบพบกลุ่มฟลาโวนอยด์ ฟีนอลิก ซาโปนิน และไกลโคไซด์จากการคัดกรองทางพฤกษเคมี

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ของ คลุ้ม (Donax canniformis) ในปัจจุบันยังอยู่ในระดับงานวิจัยเบื้องต้นและการศึกษาพรีคลินิกเป็นส่วนใหญ่ ยังไม่เพียงพอที่จะสรุปประสิทธิผลในการรักษาโรคในมนุษย์

มีงานวิจัยเกี่ยวกับ ฤทธิ์ต้านแบคทีเรียของสารสกัดใบคลุ้ม โดยพบสารกลุ่มฟีนอลิกและซาโปนินที่เกี่ยวข้องกับบริเวณซึ่งแสดงฤทธิ์ต้าน Staphylococcus aureus
งานศึกษาการคัดกรองสารพฤกษเคมีของใบพบกลุ่มสารหลายประเภท และมีสัญญาณของ ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ จากการทดสอบด้วย DPPH
งานทบทวนด้านชาติพันธุ์เภสัชวิทยาที่เผยแพร่ในปี 2025 รายงานการใช้พืชชนิดนี้ในภูมิปัญญาพื้นบ้านเกี่ยวกับแผล อาการบวม การอักเสบ เบาหวาน และอาการอื่น ๆ แต่ข้อมูลดังกล่าวยังเป็นหลักฐานด้านภูมิปัญญาและการทบทวนวรรณกรรม ไม่ใช่หลักฐานยืนยันประสิทธิผลทางคลินิก

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ฤทธิ์ต้านแบคทีเรีย : สารสกัดเมทานอลจากใบมีการศึกษาต่อ Staphylococcus aureus และพบค่า MIC และ MBC ในระดับที่แสดงฤทธิ์ในหลอดทดลอง โดยมีสารกลุ่มฟีนอลิกและซาโปนินเกี่ยวข้องกับฤทธิ์ดังกล่าว
ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ : สารสกัดและส่วนแยกจากใบแสดงกิจกรรมต้านอนุมูลอิสระจากการทดสอบทางเคมี เช่น DPPH
ฤทธิ์ต้านการอักเสบ : มีการกล่าวถึงศักยภาพด้านต้านการอักเสบในงานทบทวนชาติพันธุ์เภสัชวิทยา แต่ยังควรมีการศึกษาเชิงกลไกและการศึกษาในสัตว์ทดลองหรือมนุษย์เพิ่มเติมก่อนสรุปประสิทธิผล

ความปลอดภัย

ข้อมูลด้าน ความปลอดภัยของคลุ้ม โดยเฉพาะการรับประทานสารสกัดหรือเหง้าในขนาดต่าง ๆ ยังมีจำกัด จึงไม่ควรกำหนดขนาดรับประทานมาตรฐานจากข้อมูลภูมิปัญญาเพียงอย่างเดียว

ยังขาดข้อมูลการศึกษาความเป็นพิษแบบเฉียบพลันและเรื้อรังที่เพียงพอ
ยังมีข้อมูลจำกัดเกี่ยวกับความปลอดภัยในหญิงตั้งครรภ์และหญิงให้นมบุตร
ผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือรับประทานยาประจำควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้
การใช้ส่วนสดกับดวงตาหรือบาดแผลตามภูมิปัญญาพื้นบ้านไม่ควรทำเอง เนื่องจากอาจเกิดการปนเปื้อนและการระคายเคือง

ข้อห้ามใช้

ไม่ควรใช้เป็นยารับประทานในหญิงตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร หากไม่มีคำแนะนำจากผู้ประกอบวิชาชีพด้านการแพทย์ เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลความปลอดภัยที่เพียงพอ
ผู้ที่แพ้พืชในวงศ์ Marantaceae หรือเคยมีอาการแพ้หลังใช้ควรหลีกเลี่ยง
ไม่ควรใช้แทนการรักษาโรคติดเชื้อ ไข้สูง หรือโรคที่ต้องได้รับการวินิจฉัยจากแพทย์

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่เพียงพอเกี่ยวกับ ปฏิกิริยาระหว่างคลุ้มกับยาแผนปัจจุบัน ดังนั้นไม่ควรสรุปว่าปลอดภัยเมื่อใช้ร่วมกับยาทุกชนิด โดยเฉพาะผู้ที่ใช้ยาหลายรายการเป็นประจำควรแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้สมุนไพรคลุ้ม

การใช้ในอาหาร

ข้อมูลการใช้ คลุ้มเป็นอาหารในประเทศไทย มีจำกัด
ในบางชุมชนของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีรายงานการใช้ใบและผลของ Donax canniformis เป็นอาหารหรือเกี่ยวข้องกับภูมิปัญญาด้านอาหารและการรักษาพื้นบ้าน แต่การนำมารับประทานไม่ควรถือเป็นคำแนะนำด้านอาหารหรือยาโดยทั่วไป
ในประเทศไทย ประโยชน์ที่มีหลักฐานชัดเจนกว่าด้านอาหารคือ การใช้ลำต้นเป็นวัสดุจักสานและไม้ใช้สอย

การใช้ในผลิตภัณฑ์

ผลิตภัณฑ์จักสาน : ลำต้นคลุ้มมีเปลือกและเส้นใยที่เหนียว แข็งแรง และสามารถแปรรูปเป็นเส้นสำหรับงานจักสาน
ใช้ทำ ตะกร้า กระบุง ถาด ฝาชี เสื่อ และเครื่องใช้พื้นบ้าน ในหลายพื้นที่ของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
มีการศึกษานำเส้นใยคลุ้มไปประยุกต์ใช้เป็นส่วนประกอบของวัสดุชีวภาพ เช่น การเสริมความแข็งแรงให้วัสดุจากแป้งมันสำปะหลัง
ผลิตภัณฑ์สมุนไพร : มีงานวิจัยระดับห้องปฏิบัติการเกี่ยวกับสารสกัดใบเพื่อศึกษาศักยภาพในการพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์จากธรรมชาติ แต่ยังไม่ควรสื่อว่าเป็นผลิตภัณฑ์รักษาโรคที่ได้รับการยืนยันทางคลินิก

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

ลำต้นเพื่อจักสาน : โดยทั่วไปเก็บจากธรรมชาติเมื่อมีขนาดและความยาวเหมาะสม จากนั้นลอกเปลือกหรือแยกเส้นใยและนำไปตากให้แห้ง
คุณภาพของลำต้นที่ใช้จักสานพิจารณาจาก ความแห้ง สี และความยาว
หากเก็บส่วนที่ใช้เป็นสมุนไพร ควรคัดเลือกต้นที่สมบูรณ์ ล้างสิ่งสกปรก และทำให้แห้งอย่างเหมาะสมก่อนเก็บในภาชนะสะอาด แห้ง และป้องกันความชื้น
ควรหลีกเลี่ยงวัตถุดิบที่ขึ้นรา เปลี่ยนสี มีกลิ่นผิดปกติ หรือเก็บจากบริเวณที่มีสารเคมีปนเปื้อน

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

คลุ้มมีความสัมพันธ์กับภูมิปัญญาของชุมชนทั้งด้านสมุนไพรและงานหัตถกรรม

ชุมชนในภาคใต้และภาคตะวันออกมีการนำลำต้นคลุ้มมาใช้ทำ เครื่องจักสานและเครื่องใช้พื้นบ้าน
เปลือกด้านนอกของลำต้นมีความเหนียวและแข็ง จึงสามารถลอกและแปรรูปเป็นเส้นสำหรับจักสานได้
ในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้าน มีการใช้เหง้าเป็นยาเย็นและใช้เกี่ยวกับอาการไข้ตามตำรายาสมุนไพรไทย
งานสำรวจพรรณไม้พื้นบ้านยังพบการจัดคลุ้มเป็นทั้ง พืชสมุนไพรและพืชใช้สอย ซึ่งสะท้อนการใช้ประโยชน์แบบหลายด้านของพืชชนิดนี้

ประวัติและวัฒนธรรม

คลุ้มเป็นพืชที่มีบทบาทสำคัญในวิถีชีวิตของชุมชนชนบทในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเฉพาะในฐานะ พืชเส้นใยและวัสดุจักสาน ชื่อท้องถิ่นมีความหลากหลายตามภาษาและภูมิภาค เช่น klum ในประเทศไทย, bamban ในฟิลิปปินส์และอินโดนีเซีย และ bemban ในมาเลเซีย

ในประเทศไทย งานด้านภูมิปัญญาท้องถิ่นของภาคใต้พบการนำคลุ้มมาใช้เป็นวัสดุจักสาน ขณะที่ชุมชนบางแห่งยังรู้จักคลุ้มในฐานะสมุนไพรพื้นบ้าน จึงถือเป็นพืชที่เชื่อมโยงทั้ง ภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านและภูมิปัญญาหัตถกรรม

สถานะการอนุรักษ์

ฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Kew ระบุจากการประเมิน Angiosperm Extinction Risk Predictions ว่า Donax canniformis มีการคาดการณ์สถานะ Not Threatened และมีระดับความเชื่อมั่นสูง
อย่างไรก็ตาม การใช้ลำต้นจากธรรมชาติอย่างต่อเนื่องเพื่อการจักสานควรดำเนินควบคู่กับการปลูกทดแทนและการเก็บเกี่ยวอย่างเหมาะสม เพื่อรักษาทรัพยากรพันธุกรรมในท้องถิ่น

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

Kingdom : Plantae
Phylum : Streptophyta
Class : Equisetopsida
Subclass : Magnoliidae
Order : Zingiberales
Family : Marantaceae
Genus : Donax Lour.
Species : Donax canniformis (G.Forst.) K.Schum.
ชื่อพ้องสำคัญ : Donax grandis (Miq.) Ridl., Donax arundastrum Lour., Donax parviflora Ridl., Clinogyne canniformis (G.Forst.) K.Schum., Actoplanes canniformis (G.Forst.) K.Schum.
ชื่อที่ควรใช้เป็นชื่อหลักในเว็บไซต์ : Donax canniformis (G.Forst.) K.Schum.
ชื่อพ้องที่ควรใส่เพื่อรองรับ SEO และการค้นจากเอกสารเก่า : Donax grandis (Miq.) Ridl.

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบเอกลักษณ์ของ คลุ้ม (Donax canniformis) ควรพิจารณาลักษณะทางพฤกษศาสตร์ร่วมกัน ไม่ควรใช้เพียงชื่อท้องถิ่น เนื่องจากคลุ้มมีชื่อเรียกซ้ำหรือใกล้เคียงกับ คล้า ในบางพื้นที่

ลำต้น : เป็นกอ ลำต้นสีเขียว มีข้อและข้อปล้อง และแตกกิ่ง
ใบ : ใบเดี่ยวขนาดใหญ่ รูปไข่ถึงรูปรี ปลายแหลม ขอบเรียบ
ดอก : ช่อดอกออกบริเวณปลายกิ่ง ดอกสีขาวถึงขาวอมเหลือง
ผล : ผลกลมและเปลี่ยนจากสีเขียวเป็นเหลืองเมื่อแก่
เหง้า : มีเหง้าใต้ดินและสามารถแตกหน่อได้
การตรวจสอบระดับวิชาการ : หากต้องใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพรเพื่อการวิจัยหรือผลิตภัณฑ์ ควรตรวจสอบตัวอย่างแห้งหรือสดเทียบกับตัวอย่างอ้างอิงจากหอพรรณไม้ และใช้ชื่อวิทยาศาสตร์ที่เป็นปัจจุบันประกอบการตรวจสอบ
ประเด็นสำคัญ : Donax grandis ที่พบในเอกสารจำนวนมากควรตรวจสอบกับฐานข้อมูลอนุกรมวิธานปัจจุบัน เพราะ Kew และ e-Flora of Thailand ถือเป็นชื่อพ้องของ Donax canniformis

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

กรมวิชาการเกษตร. (2561). รายงานโครงการวิจัยภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านความหลากหลายทางชีวภาพของพืชในชุมชนจังหวัดแม่ฮ่องสอน. กรมวิชาการเกษตร.
คลังสารสนเทศวลัยลักษณ์. (ม.ป.ป.). สมุนไพร 30 ชนิดจากการสำรวจพรรณไม้ในป่าธรรมชาติกรุงชิง: คลุ้ม. มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์.
สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ. (2565). ใช้ประโยชน์ “ต้นคลุ้ม” ให้คุ้มค่า เสริมจุดเด่น “ถาดพลาสติกชีวภาพ”. สาระวิทย์.
กรมวิชาการเกษตร ศูนย์วิจัยพืชสวนชุมพร. (2561). สวนสมุนไพรและแปลงผักพื้นเมือง.
Hidayatullah, H., Anam, S., & Tandah, M. R. (2015). Profil kandungan kimia dan aktivitas antibakteri ekstrak metanol daun bamban (Donax canniformis (G. Forst.) K. Schum.) terhadap Staphylococcus aureus. Jurnal Farmasi Galenika, 1(2), 141–148. https://doi.org/10.22487/j24428744.2015.v1.i2.7899
Ihsan, H., & Rahmi, N. (2017). Skrining fitokimia dan aktivitas antibakteri dari daun bamban (Donax canniformis) untuk formulasi obat dari bahan alam. Jurnal Riset Industri Hasil Hutan, 9(1), 29–40. https://doi.org/10.24111/jrihh.v9i1.3004
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Donax canniformis (G.Forst.) K.Schum. Plants of the World Online.
Santisuk, T., & Larsen, K. (Eds.). (2008). Flora of Thailand: Volume 9, Part 2. The Forest Herbarium, National Park, Wildlife and Plant Conservation Department.
PROSEA. (n.d.). Donax canniformis (G. Forster) K. Schumann. Plant Resources of South-East Asia.
Rifky, M., & Arsyad, M. (2025). Studi etnofarmakologi tumbuhan bamban Donax canniformis sebagai aktivitas antioksidan dan anti-inflamasi. Seminar Nasional Pendidikan Biologi, 1(1), 135–141.