เกล็ดปลาช่อน

เกล็ดปลาช่อน เป็นสมุนไพรพื้นบ้านของไทยที่มีชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามแต่ละท้องถิ่น จัดเป็นไม้พุ่มขนาดเล็กในวงศ์ถั่ว มีลักษณะเด่นคือใบประดับบริเวณช่อดอกที่เรียงประกบกันคล้าย เกล็ดปลา จึงเป็นที่มาของชื่อ “เกล็ดปลาช่อน” นอกจากใช้ในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านแล้ว ยอดอ่อนยังนำมาใช้เป็นผักพื้นบ้าน และปัจจุบันมีการศึกษาทางวิทยาศาสตร์เกี่ยวกับ สารฟลาโวนอยด์ สารฟีนอล ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ และฤทธิ์ปกป้องเซลล์ตับ ของพืชชนิดนี้ด้วย

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร : เกล็ดปลาช่อน
ชื่อไทย : เกล็ดปลาช่อน
ชื่อท้องถิ่น : เกล็ดลิ่นใหญ่, ลูกหนีบต้น, หางลิ่น, หญ้าเกล็ดลิ่น, ลิ่นต้น, หญ้าสองปล้อง, กาสามปีกเล็ก, เกล็ดลิ้น โดยชื่อเรียกแตกต่างกันตามพื้นที่ เช่น เกล็ดลิ่นใหญ่พบเรียกในนครราชสีมา ลูกหนีบต้นพบในปราจีนบุรี หางลิ่นพบในสุราษฎร์ธานี และหญ้าเกล็ดลิ่นพบในภาคเหนือและภาคใต้
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Phyllodium pulchellum (L.) Desv.
ชื่อพ้องทางวิทยาศาสตร์ : Hedysarum pulchellum L., Desmodium pulchellum (L.) Benth., Dicerma pulchellum (L.) DC., Meibomia pulchella (L.) Kuntze และ Zornia pulchella (L.) Pers. โดยปัจจุบันชื่อที่ยอมรับคือ Phyllodium pulchellum (L.) Desv.
วงศ์ : Fabaceae หรือ Leguminosae
วงศ์ย่อย : Papilionoideae
ลักษณะวิสัย : ไม้พุ่มขนาดเล็ก อายุหลายปี
ความสูง : โดยทั่วไปประมาณ 0.5–2 เมตร

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้นและลำต้น : เป็นไม้พุ่มขนาดเล็กอายุหลายปี สูงประมาณ 0.5–2 เมตร ลำต้นแตกกิ่งตั้งแต่บริเวณโคน กิ่งปลายโค้งลง เปลือกต้นสีน้ำตาลค่อนข้างเรียบ ส่วนกิ่งและก้านใบมีขนนุ่มสีเทาถึงน้ำตาลอ่อนปกคลุมค่อนข้างหนาแน่น
ใบ : เป็นใบประกอบแบบมีใบย่อย 3 ใบ เรียงสลับ ใบย่อยตรงกลางมีขนาดใหญ่กว่าใบย่อยด้านข้าง รูปรี รูปไข่ หรือรูปขอบขนาน ปลายใบแหลมหรือเรียวแหลม ขอบใบเรียบหรืออาจเป็นคลื่น ด้านล่างของใบมีขนนุ่มมากกว่าด้านบน
ดอก : ออกตามซอกใบและปลายกิ่งเป็นช่อ ดอกย่อยรวมกันเป็นกระจุกประมาณ 3–5 ดอก มีใบประดับ 2 ใบประกบหุ้มดอก ลักษณะคล้ายเกล็ดปลา ซึ่งเป็นลักษณะเด่นของพืชชนิดนี้ กลีบดอกมีสีขาวหรือเหลืองอ่อนและมีรูปร่างแบบดอกถั่ว
ผล : เป็นฝักแบน รูปขอบขนาน มีรอยคอดเป็นข้อประมาณ 2–4 ข้อ ผิวฝักมีขนและมีลวดลายคล้ายร่างแห เมล็ดมีรูปร่างรี

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

เกล็ดปลาช่อน มีถิ่นกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติในเขตร้อนและกึ่งเขตร้อนของเอเชียต่อเนื่องไปจนถึงตอนเหนือของออสเตรเลีย พบในหลายพื้นที่ เช่น ไทย ลาว กัมพูชา เวียดนาม เมียนมา จีน อินเดีย บังกลาเทศ มาเลเซีย อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ ศรีลังกา และออสเตรเลีย

ในประเทศไทยพบได้หลายภูมิภาค โดยขึ้นตามป่าเบญจพรรณ ป่าเต็งรัง ป่าผลัดใบ ป่าสน ป่าไผ่ ชายป่าดิบ พื้นที่เปิด และบริเวณทำเลเลี้ยงสัตว์ โดยมีรายงานพบตั้งแต่พื้นที่ใกล้ระดับน้ำทะเลไปจนถึงประมาณ 1,300 เมตร

การปลูกและการขยายพันธุ์

การขยายพันธุ์ : มีข้อมูลระบุว่าสามารถขยายพันธุ์ด้วย เมล็ด
สภาพพื้นที่ : เนื่องจากเป็นไม้พุ่มที่พบขึ้นตามธรรมชาติในพื้นที่ป่าโปร่งและพื้นที่ค่อนข้างแห้ง จึงควรเลือกพื้นที่ที่มีแสงแดดเพียงพอและดินระบายน้ำได้ดี
การปลูกเพื่อใช้ประโยชน์ : สามารถปลูกเป็นไม้ประดับหรือใช้เป็นพืชสมุนไพรและพืชอาหารพื้นบ้านได้ นอกจากนี้มีการกล่าวถึงการใช้พืชตระกูลถั่วกลุ่มนี้เพื่อช่วยปรับปรุงสภาพดิน

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ราก
เปลือกราก
ใบ

ส่วนต่าง ๆ ดังกล่าวปรากฏในข้อมูลภูมิปัญญาการใช้ เกล็ดปลาช่อนเป็นสมุนไพรพื้นบ้าน โดยวิธีใช้แตกต่างกันตามตำรับและท้องถิ่น

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

ราก : ในภูมิปัญญาพื้นบ้านมีการนำรากมาต้มกับน้ำดื่มเพื่อใช้เกี่ยวกับอาการผิดปกติของตับหรือที่เรียกในตำรับพื้นบ้านว่า “โรคตับพิการ” และมีการใช้เป็นยาสำหรับอาการปวดเส้น ปวดข้อ และปวดหลัง
ราก : มีตำรับพื้นบ้านบางพื้นที่นำรากเกล็ดปลาช่อนผสมกับรากสมุนไพรชนิดอื่น แล้วต้มดื่มสำหรับกลุ่มอาการที่อธิบายในภูมิปัญญาท้องถิ่นว่า ผอมแห้ง ใจสั่น เพ้อคลั่ง หรือร้องไห้
เปลือกราก : ตำพอกบริเวณที่มีอาการปวดหรือเคล็ดบวม
ใบ : ต้มดื่มตามภูมิปัญญาพื้นบ้านสำหรับอาการไข้และไข้จับสั่น และมีข้อมูลบางแหล่งกล่าวถึงการใช้ใบกับอาการทางผิวหนัง เช่น แผลหรือแผลพุพอง

หมายเหตุด้านหลักฐาน : สรรพคุณข้างต้นเป็นข้อมูลจากตำรายาและภูมิปัญญาพื้นบ้าน ไม่ควรตีความว่าเป็นข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการยืนยันในคน เนื่องจากหลักฐานทางคลินิกของเกล็ดปลาช่อนยังมีจำกัด

วิธีใช้

ราก : ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านนำมาต้มกับน้ำแล้วดื่ม
เปลือกราก : นำมาตำแล้วใช้พอกบริเวณที่มีอาการปวดหรือเคล็ดบวม
ใบ : นำมาต้มกับน้ำสำหรับดื่มตามตำรับพื้นบ้าน
ยอดอ่อน : ใช้รับประทานเป็นผักสดตามภูมิปัญญาด้านอาหาร

ไม่ควรนำวิธีใช้จากตำรับพื้นบ้านไปกำหนดเป็นขนาดรับประทานมาตรฐาน เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกเพียงพอสำหรับกำหนดขนาดยา ระยะเวลาใช้ และความปลอดภัยในมนุษย์อย่างชัดเจน

สารสำคัญ

การศึกษาทางพฤกษเคมีพบว่า เกล็ดปลาช่อน (Phyllodium pulchellum) มีสารพฤกษเคมีหลายกลุ่ม โดยเฉพาะ

สารฟลาโวนอยด์ (flavonoids) : มีการแยกสารฟลาโวนอยด์ได้หลายชนิด และการวิเคราะห์ด้วย HPLC-LTQ-Orbitrap-MS พบสารฟลาโวนอยด์ที่สามารถระบุหรือเสนอการมีอยู่ได้รวม 34 ชนิดในการศึกษาหนึ่ง
สารอัลคาลอยด์ (indole alkaloids) : พบสารในกลุ่มอินโดลอัลคาลอยด์หลายชนิด
สารประกอบฟีนอลิก (phenolic compounds)
ลิกแนน (lignans) : มีรายงานการแยกสารกลุ่มลิกแนนจากส่วนเหนือดิน
กรดฟีนอลิกและสารประกอบอื่น ๆ

มีการศึกษาพบสารสำคัญที่เกี่ยวข้องกับฤทธิ์ทางชีวภาพ เช่น gallocatechin, epigallocatechin และ epicatechin โดยสารบางชนิดแสดงฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระหรือปกป้องเซลล์ตับในแบบจำลองห้องปฏิบัติการ

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

มีงานวิจัยเกี่ยวกับ Phyllodium pulchellum ในด้านองค์ประกอบทางเคมีและฤทธิ์ทางชีวภาพเพิ่มขึ้นในช่วงหลายปีที่ผ่านมา แต่ส่วนใหญ่ยังเป็นการศึกษาในระดับ สารสกัด เซลล์ หรือแบบจำลองทดลอง มากกว่าการทดลองทางคลินิกในมนุษย์

การศึกษาที่ตีพิมพ์ในวารสาร Molecules พบว่าส่วนสกัดเอทานอลและบางส่วนของสารสกัดจากเกล็ดปลาช่อนมีฤทธิ์ ต้านอนุมูลอิสระและปกป้องเซลล์ตับ ในการทดลอง นอกจากนี้ยังสามารถแยกสารฟลาโวนอยด์ 11 ชนิดและอินโดลอัลคาลอยด์ 8 ชนิดจากส่วนที่ออกฤทธิ์ได้

งานวิจัยอีกฉบับศึกษาสารจากรากของเกล็ดปลาช่อนและพบสารประกอบฟีนอลิกใหม่ 3 ชนิด โดยหนึ่งในสารดังกล่าวมีฤทธิ์ยับยั้งการเพิ่มจำนวนของเซลล์ HSC-T6 ที่ถูกกระตุ้นด้วย acetaldehyde ในหลอดทดลอง ซึ่งเป็นแบบจำลองที่เกี่ยวข้องกับการศึกษาพังผืดในตับ

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ : สารฟลาโวนอยด์บางชนิดที่แยกได้จากเกล็ดปลาช่อนมีฤทธิ์กำจัดอนุมูลอิสระในการทดสอบ DPPH โดย gallocatechin และ epigallocatechin แสดงค่า IC50 ที่ดีกว่าวิตามินซีในการทดลองดังกล่าว
ฤทธิ์ปกป้องเซลล์ตับ : epigallocatechin และ epicatechin แสดงฤทธิ์ช่วยเพิ่มความอยู่รอดของเซลล์ตับมนุษย์ชนิด L-O2 ที่ถูกทำลายด้วย D-galactosamine ในหลอดทดลอง
ฤทธิ์เกี่ยวข้องกับพังผืดในตับ : สารบางชนิดจากรากสามารถยับยั้งการเพิ่มจำนวนของเซลล์ HSC-T6 ที่ถูกกระตุ้นในหลอดทดลอง
ฤทธิ์ต้านจุลชีพและฤทธิ์ทางชีวภาพอื่น ๆ : มีรายงานการศึกษาสารสกัดใบและใบประดับของเกล็ดปลาช่อนเกี่ยวกับองค์ประกอบทางเคมีและฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและต้านจุลชีพ แต่ผลดังกล่าวยังไม่เพียงพอที่จะสรุปเป็นประสิทธิผลในการรักษาโรคในมนุษย์

ความปลอดภัย

ข้อมูลด้าน ความปลอดภัยของเกล็ดปลาช่อนในมนุษย์ยังมีจำกัด โดยงานวิจัยที่ค้นพบส่วนใหญ่เป็นการทดลองในหลอดทดลองหรือการศึกษาทางพฤกษเคมี จึงยังไม่สามารถระบุขนาดรับประทานที่ปลอดภัยสูงสุด ระยะเวลาการใช้ที่เหมาะสม หรือความเสี่ยงจากการใช้สารสกัดเข้มข้นได้อย่างแน่นอน

นอกจากนี้ การพบสารอัลคาลอยด์หลายชนิดในพืชชนิดนี้เป็นเหตุผลหนึ่งที่ควรหลีกเลี่ยงการสรุปว่าการใช้สารสกัดเข้มข้นมีความปลอดภัยเช่นเดียวกับการรับประทานยอดอ่อนเป็นอาหารตามภูมิปัญญาท้องถิ่น

การใช้ในอาหาร

ยอดอ่อนเกล็ดปลาช่อน มีการนำมาใช้เป็นผักพื้นบ้าน รับประทานสดร่วมกับน้ำพริกหรือลาบ มีรสฝาด มัน และขมเล็กน้อย

มีโครงการวิจัยของมหาวิทยาลัยมหาสารคามศึกษาศักยภาพของเกล็ดปลาช่อนทั้งราก ลำต้น ใบอ่อน และใบแก่ รวมถึงผลของการแปรรูปด้วยการทำแห้ง การนึ่ง การต้ม และน้ำต้ม โดยมุ่งศึกษาสารประกอบฟีนอล สารฟลาโวนอยด์ ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ และฤทธิ์ต้านไกลเคชัน เพื่อเป็นข้อมูลสำหรับการพัฒนาผลิตภัณฑ์อาหารเพื่อสุขภาพ

การใช้ในผลิตภัณฑ์

มีแนวทางการศึกษาศักยภาพ เกล็ดปลาช่อนเพื่อพัฒนาผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพ โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์อาหารและวัตถุดิบที่เกี่ยวข้องกับสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพ งานวิจัยของมหาวิทยาลัยมหาสารคามศึกษาผลของวิธีแปรรูปหลายรูปแบบต่อสารสำคัญและฤทธิ์ทางชีวภาพ เพื่อใช้เป็นข้อมูลพื้นฐานสำหรับการพัฒนาผลิตภัณฑ์ในอนาคต

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

สำหรับการใช้เป็นสมุนไพร ควรเก็บเกี่ยว ราก เปลือกราก หรือใบจากต้นที่ระบุชนิดได้ถูกต้อง และควรหลีกเลี่ยงต้นที่ขึ้นในบริเวณที่อาจปนเปื้อนสารเคมีหรือมลพิษ

หลังเก็บเกี่ยวควรทำความสะอาดและลดความชื้นก่อนจัดเก็บ โดยเก็บวัตถุดิบแห้งในภาชนะสะอาด ปิดสนิท ป้องกันความชื้น แสง และแมลง เพื่อช่วยรักษาคุณภาพของวัตถุดิบสมุนไพร

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

เกล็ดปลาช่อนเป็นสมุนไพรที่มีการใช้ในภูมิปัญญาพื้นบ้านหลายพื้นที่ของประเทศไทย ทั้งด้านยาและอาหาร โดยมีการใช้ราก เปลือกราก และใบในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการต่าง ๆ เช่น ไข้ ปวดข้อ ปวดหลัง เคล็ดบวม และอาการที่เกี่ยวข้องกับตับ ขณะเดียวกันยอดอ่อนสามารถนำมารับประทานเป็นผักพื้นบ้านได้

ในบางท้องถิ่นยังมีการนำต้นเกล็ดปลาช่อนไปใช้ในพิธีกรรมและความเชื่อเกี่ยวกับการนำข้าวขึ้นยุ้งฉาง โดยถือเป็น ไม้มงคลตามความเชื่อพื้นบ้าน

ประวัติและวัฒนธรรม

ชื่อ “เกล็ดปลาช่อน” มีความเกี่ยวข้องกับลักษณะของ ใบประดับที่หุ้มช่อดอกและเรียงซ้อนกันคล้ายเกล็ดปลา ซึ่งเป็นลักษณะที่ใช้สังเกตพืชชนิดนี้ได้ค่อนข้างชัดเจน

ในวัฒนธรรมพื้นบ้านของบางพื้นที่ ต้นเกล็ดปลาช่อนมีความเชื่อว่าเป็น ไม้มงคลสำหรับใช้ในช่วงนำข้าวที่เก็บเกี่ยวแล้วขึ้นยุ้งฉาง นอกจากนั้นยอดอ่อนยังเป็นส่วนหนึ่งของภูมิปัญญาการใช้พืชป่าเป็นอาหารในท้องถิ่น

สถานะการอนุรักษ์

ปัจจุบัน Phyllodium pulchellum มีสถานะการอนุรักษ์ตามข้อมูลที่ Kew อ้างอิงจาก IUCN Red List เป็น Least Concern (LC) หรือความเสี่ยงต่ำ และฐานข้อมูลการอนุรักษ์ของ ILDIS ระบุว่าเป็นพืชที่ไม่อยู่ในภาวะถูกคุกคาม

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

อาณาจักร (Kingdom) : Plantae
ไฟลัม (Phylum) : Streptophyta
ชั้น (Class) : Equisetopsida
ชั้นย่อย (Subclass) : Magnoliidae
อันดับ (Order) : Fabales
วงศ์ (Family) : Fabaceae
วงศ์ย่อย (Subfamily) : Papilionoideae
สกุล (Genus) : Phyllodium Desv.
ชนิด (Species) : Phyllodium pulchellum (L.) Desv.
ชื่อพ้องสำคัญ (Synonyms) : Hedysarum pulchellum L., Dicerma pulchellum (L.) DC., Desmodium pulchellum (L.) Benth., Meibomia pulchella (L.) Kuntze, Zornia pulchella (L.) Pers.
ชื่อที่ยอมรับในปัจจุบัน (Accepted name) : Phyllodium pulchellum (L.) Desv.

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบ เกล็ดปลาช่อน ควรพิจารณาลักษณะทางพฤกษศาสตร์หลายประการร่วมกัน ได้แก่

ลักษณะต้น : ไม้พุ่มขนาดเล็กอายุหลายปี กิ่งแตกจากโคนและปลายกิ่งโค้งลง
ใบ : ใบประกอบมีใบย่อย 3 ใบ โดยใบย่อยตรงกลางมีขนาดใหญ่กว่า
ดอก : ดอกเล็กสีขาวหรือเหลืองอ่อน ออกเป็นกระจุกตามซอกใบและปลายกิ่ง
ใบประดับ : มีใบประดับ 2 ใบประกบกัน มีรูปร่างคล้ายเกล็ดปลาและยังคงติดอยู่บริเวณช่อผล
ผล : ฝักแบน มีรอยคอดแบ่งเป็นข้อประมาณ 2–4 ข้อ และมีขนปกคลุม

ในการจัดทำวัตถุดิบสมุนไพรเพื่อการวิจัยหรือผลิตภัณฑ์ ควรใช้ การตรวจสอบทางอนุกรมวิธานและตัวอย่างพรรณไม้แห้ง (voucher specimen) ร่วมกับการตรวจสอบลักษณะทางมหภาคและจุลทรรศน์ และหากจำเป็นควรใช้การวิเคราะห์ทางเคมีหรือ DNA barcoding เพื่อป้องกันการปะปนกับพืชชนิดอื่นที่มีชื่อท้องถิ่นใกล้เคียงกัน

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ. (2563). การศึกษาศักยภาพเกล็ดปลาช่อน (Phyllodium pulchellum L.) เพื่อการพัฒนาผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพ. กองระบบและบริหารข้อมูลเชิงยุทธศาสตร์ด้านวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม.
อุทยานพฤกษศาสตร์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์. (ม.ป.ป.). เกล็ดปลาช่อน.
มูลนิธิสวนหลวง ร.9 / คลังต้นไม้แห่งการเรียนรู้. (2564). เกล็ดปลาช่อน.
สำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชีวภาพ (องค์การมหาชน). (ม.ป.ป.). ต้นเกล็ดปลาช่อน พืชตระกูลถั่ว.
มหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร. (2563). เกล็ดปลาช่อน. ฐานข้อมูลท้องถิ่น.
Chen, F.-L., Zhang, H.-S., Yang, J., Chai, L., Zhong, M., Liu, B., Yuan, J., Jiang, Z.-H., & Zhu, G.-Y. (2021). Phytochemical and chemotaxonomic studies on Phyllodium pulchellum (Leguminosae). Biochemical Systematics and Ecology, 95, 104243. https://doi.org/10.1016/j.bse.2021.104243
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Phyllodium pulchellum (L.) Desv. Plants of the World Online.
Wang, Y.-C., et al. (2018). Phytochemical composition, hepatoprotective, and antioxidant activities of Phyllodium pulchellum (L.) Desv. Molecules, 23(6), 1361. https://doi.org/10.3390/molecules23061361
Zhang, H., et al. (2014). Phenolic constituents from the roots of Phyllodium pulchellum. Pharmaceutical Biology. https://doi.org/10.1080/10286020.2014.910197
Chen, F.-L., et al. (2014). Chemical constituents against hepatic fibrosis from Phyllodium pulchellum roots. Chinese Journal of Natural Medicines.
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Phyllodium pulchellum var. pulchellum. Plants of the World Online.