เข็มขาว

เข็มขาว เป็นไม้พุ่มในวงศ์เข็ม (Rubiaceae) มีดอกสีขาวออกเป็นช่อแน่นและมีกลิ่นหอม นิยมปลูกเป็นไม้ประดับ และมีการใช้ รากเข็มขาวเป็นสมุนไพรตามภูมิปัญญาไทย โดยเฉพาะการนำรากมาต้มเป็นน้ำดื่มเพื่อช่วยเจริญอาหารและใช้ในตำรับพื้นบ้านเกี่ยวกับโรคตา ข้อมูลพฤกษศาสตร์ไทยระบุชื่อ Ixora ebarbata Craib ขณะที่ฐานข้อมูลอนุกรมวิธานสากลปัจจุบันยอมรับชื่อ Ixora lucida R.Br. ex Hook.f. และจัด Ixora ebarbata เป็นชื่อพ้องของชนิดเดียวกัน

ชื่อสมุนไพร : เข็มขาว
ชื่อท้องถิ่น : เข็มพระราม (กรุงเทพฯ), เข็มปลายสาน (ปัตตานี), เข็มขาว (นครศรีธรรมราชและภาคตะวันตกเฉียงเหนือ), เข็มไม้
ชื่อสามัญ : Siamese White Ixora
ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับในฐานข้อมูลอนุกรมวิธานปัจจุบัน : Ixora lucida R.Br. ex Hook.f.
ชื่อวิทยาศาสตร์ที่พบในฐานข้อมูลสมุนไพรไทยและเอกสารเดิม : Ixora ebarbata Craib.
วงศ์ : Rubiaceae
ชื่อพ้องที่สำคัญ : Ixora ebarbata Craib., Ixora lucida var. densipila Craib., Ixora straminea Craib.

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ประเภทพืช : ไม้พุ่มขนาดเล็กถึงขนาดกลาง มีทรงพุ่มค่อนข้างแน่น
ความสูง : โดยทั่วไปประมาณ 1–3 เมตร
ลักษณะเด่น : แตกกิ่งจำนวนมากใกล้ผิวดิน ใบสีเขียวค่อนข้างหนา ดอกสีขาวออกเป็นช่อแน่น และมีกลิ่นหอม
การใช้ประโยชน์ : ใช้เป็นไม้ประดับ และมีการใช้ส่วนรากในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านไทย
สถานะทางพฤกษศาสตร์ : ชื่อ Ixora lucida เป็นชื่อที่ได้รับการยอมรับในฐานข้อมูล Kew/POWO ส่วน Ixora ebarbata เป็นชื่อพ้อง

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น : เป็นไม้พุ่มขนาดเล็กถึงขนาดกลาง สูงประมาณ 1–3 เมตร แตกกิ่งจำนวนมากใกล้ผิวดิน ทำให้มีลักษณะเป็นพุ่มแน่น เปลือกลำต้นเมื่อแก่มีสีเข้มถึงดำ และมีหูใบอยู่บริเวณข้อ
ราก : รากมีรายงานว่ามีรสหวาน และเป็นส่วนที่นำมาใช้เป็นสมุนไพรตามภูมิปัญญาท้องถิ่น
ใบ : เป็นใบเดี่ยว เรียงตรงข้ามกันเป็นคู่ แผ่นใบมีรูปร่างตั้งแต่รูปไข่ รูปรีถึงรูปรีแกมขอบขนาน ขอบใบเรียบ ปลายใบมน แหลมหรือเรียวแหลม เนื้อใบค่อนข้างหนา
ดอก : ออกเป็นช่อขนาดใหญ่และค่อนข้างแน่น ดอกย่อยมีลักษณะเป็นหลอด ปลายแยกเป็นกลีบประมาณ 4 กลีบ ดอกมีสีขาวและมีกลิ่นหอม
ผล : ผลมีลักษณะเป็นผลสด เมื่ออ่อนมีสีเขียว และเมื่อแก่เปลี่ยนเป็นสีเข้มหรือดำ โดยข้อมูลพฤกษศาสตร์ภาคสนามรายงานผลมีขนาดประมาณ 0.8 เซนติเมตร
ลักษณะที่ใช้แยกชนิด : ในการจำแนกทางพฤกษศาสตร์ I. lucida มีลักษณะเด่นด้านรูปร่างใบ ช่อดอก และลักษณะขนบริเวณหลอดกลีบดอกและปากหลอด โดยในประเทศไทยมีทั้ง var. lucida และ var. densipila ตามการจัดจำแนกในเอกสารอนุกรมวิธานไทย

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

ถิ่นกำเนิด : ฐานข้อมูล Plants of the World Online ระบุว่าพืชชนิดนี้มีถิ่นกำเนิดตั้งแต่คาบสมุทรมลายูถึงประเทศไทย และพบในเขตร้อนชื้น
ประเทศไทย : มีรายงานการพบในหลายพื้นที่ โดยเฉพาะภาคตะวันตก ภาคเหนือบางพื้นที่ และภาคใต้ รวมถึงจังหวัดกาญจนบุรี ประจวบคีรีขันธ์ ลำปาง ตาก ชุมพร ระนอง สุราษฎร์ธานี พังงา กระบี่ นครศรีธรรมราช พัทลุง สตูล สงขลา ตรัง ปัตตานี ยะลา และนราธิวาส
ถิ่นอาศัย : พบตามป่าดิบ ป่าหินปูน และพื้นที่ป่าธรรมชาติ โดยเอกสารอนุกรมวิธานไทยรายงานการพบในระดับความสูงประมาณ 100–1,000 เมตร และมีการกระจายพันธุ์ต่อเนื่องไปยังอินโดจีนและคาบสมุทรมลายู

การปลูกและการขยายพันธุ์

สภาพพื้นที่ : เจริญเติบโตได้ดีในบริเวณที่มีแสงแดดค่อนข้างมาก ดินร่วนและมีความชื้นเหมาะสม แต่สามารถทนสภาพค่อนข้างแล้งได้เมื่อพืชตั้งตัวแล้ว
การปักชำ : ใช้กิ่งที่สมบูรณ์ ปักชำในวัสดุที่ระบายน้ำได้ดีและรักษาความชื้นให้เหมาะสม
การตอนกิ่ง : สามารถใช้ขยายพันธุ์ต้นที่ต้องการรักษาลักษณะพันธุ์เดิม
การทาบกิ่ง : มีรายงานการใช้ในงานขยายพันธุ์เช่นกัน
การเพาะเมล็ด : เมล็ดจากผลแก่สามารถใช้ขยายพันธุ์ได้ แต่การขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศเหมาะสำหรับการรักษาลักษณะของต้นแม่

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ราก : เป็นส่วนที่มีข้อมูลการใช้ทางยาชัดเจนที่สุด โดยใช้เป็นยาพื้นบ้านช่วยเจริญอาหารและใช้เกี่ยวกับโรคตา
ใบ : มีเอกสารภูมิปัญญาบางแหล่งระบุการใช้ใบ แต่ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์และข้อมูลมาตรฐานสำหรับการใช้รักษาโรคยังมีจำกัด
ดอก : มีรายงานการใช้ตามภูมิปัญญาท้องถิ่น แต่ยังไม่มีข้อมูลเพียงพอสำหรับกำหนดเป็นข้อบ่งใช้ทางการแพทย์มาตรฐาน

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

ราก : ใช้เป็นยาช่วยเจริญอาหาร โดยนำมาต้มกับน้ำแล้วดื่ม
ราก : ใช้ปรุงเป็นยาพื้นบ้านสำหรับอาการหรือโรคเกี่ยวกับตา
ใบ : ตำราหรือเอกสารภูมิปัญญาบางแหล่งระบุว่ามีรสขื่นและใช้เกี่ยวกับการขับพยาธิ
ดอก : มีข้อมูลภูมิปัญญาบางแหล่งระบุการใช้เพื่อแก้อาการเกี่ยวกับตาและอาการบวม แต่ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกเพียงพอที่จะยืนยันประสิทธิผล
ข้อควรเข้าใจ : สรรพคุณข้างต้นเป็น การใช้ตามภูมิปัญญาและข้อมูลพื้นบ้าน ไม่ควรตีความว่าเป็นข้อบ่งใช้ที่ได้รับการพิสูจน์ทางคลินิกแล้ว

วิธีใช้

ใช้รากเป็นยาต้ม : ตามภูมิปัญญาไทย นำรากเข็มขาวมาต้มกับน้ำแล้วดื่ม เพื่อใช้เป็นยาช่วยเจริญอาหาร
ใช้รากในตำรับพื้นบ้าน : มีการนำรากไปปรุงเป็นยาสำหรับโรคหรืออาการเกี่ยวกับตา
ขนาดการใช้ : ยังไม่มีข้อมูลมาตรฐานทางคลินิกที่กำหนดขนาดยา ความเข้มข้น และระยะเวลาการใช้รากเข็มขาวอย่างเป็นมาตรฐาน จึงไม่ควรนำข้อมูลการใช้พื้นบ้านไปกำหนดขนาดรับประทานเอง

ในบัญชียาจากสมุนไพร

ไม่พบข้อมูลว่าเข็มขาว (Ixora lucida / Ixora ebarbata) เป็นสมุนไพรหลักหรือส่วนประกอบของตำรับยาในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพรที่ตรวจสอบได้ในปัจจุบัน
การที่พืชมีการใช้ตามภูมิปัญญาท้องถิ่น ไม่ได้หมายความว่าได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นยาในบัญชียาหลักแห่งชาติ
ฐานข้อมูล อย. มีการปรับปรุงบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพรอย่างต่อเนื่อง ดังนั้นควรตรวจสอบประกาศฉบับล่าสุดก่อนนำข้อมูลไปใช้ในเชิงกฎหมายหรือทางวิชาชีพ

สารสำคัญ

ฟลาโวนอยด์ (Flavonoids) : ตรวจพบในสารสกัดรากเข็มขาว
ซาโปนิน (Saponins) : ตรวจพบทั้งในสารสกัดน้ำและสารสกัดเอทานอล และเป็นกลุ่มสารที่พบในระดับค่อนข้างเด่นในการศึกษาหนึ่ง
เทอร์พีนอยด์ (Terpenoids) : ตรวจพบจากการทดสอบทางพฤกษเคมี
น้ำตาลและไกลโคไซด์ : ตรวจพบในสารสกัด
งานวิจัยของ Thamapan และคณะศึกษาราก Ixora ebarbata และพบว่าสารสกัดมีฟลาโวนอยด์ ซาโปนิน เทอร์พีนอยด์ และน้ำตาล โดยสารสกัดเอทานอลของรากมีปริมาณฟลาโวนอยด์รวมประมาณ 4.69 mg catechin equivalent/g dry weight และซาโปนินรวมประมาณ 65.87 mg escin equivalent/g dry weight ภายใต้เงื่อนไขการทดลองดังกล่าว
หมายเหตุ : ค่าดังกล่าวเป็นผลจากตัวอย่างและวิธีสกัดเฉพาะในการวิจัย ไม่ควรนำไปใช้เป็นค่ามาตรฐานของวัตถุดิบเข็มขาวทุกแหล่ง

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัยที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับ Ixora ebarbata ที่ค้นพบมีการศึกษาด้าน องค์ประกอบทางพฤกษเคมีของราก โดยเฉพาะสารกลุ่มฟลาโวนอยด์ ซาโปนิน เทอร์พีนอยด์ และน้ำตาล
งานวิจัยดังกล่าวใช้ราก Ixora ebarbata ที่ซื้อจากตลาดในกรุงเทพฯ และยืนยันชนิดพืชจากลักษณะทางสัณฐานวิทยาเทียบกับเอกสารอนุกรมวิธาน ก่อนนำไปสกัดด้วยน้ำและเอทานอลเพื่อวิเคราะห์องค์ประกอบ
การศึกษายังพบว่ารากเข็มขาวมีสารสกัดน้ำประมาณ 3.33% และสารสกัดเอทานอลประมาณ 3.01% ของน้ำหนักแห้งภายใต้เงื่อนไขการทดลอง
หลักฐานด้านการรักษาโรคในมนุษย์ : จากการค้นข้อมูลที่มีอยู่ ยังไม่พบหลักฐานการทดลองทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับยืนยันประสิทธิผลของเข็มขาวในการรักษาโรคใดเป็นมาตรฐาน
ดังนั้นจึงควรแยกให้ชัดเจนระหว่าง สรรพคุณตามภูมิปัญญา กับ ประสิทธิผลที่ได้รับการพิสูจน์ทางคลินิก

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ข้อมูลที่พบโดยตรงใน Ixora ebarbata / Ixora lucida ยังมีจำกัดเมื่อเทียบกับพืชสมุนไพรชนิดอื่นในสกุล Ixora
หลักฐานที่มีอยู่ในปัจจุบันสนับสนุนการศึกษาระดับ การวิเคราะห์องค์ประกอบทางพฤกษเคมี มากกว่าการพิสูจน์ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาในสัตว์ทดลองหรือมนุษย์
การตรวจพบ ฟลาโวนอยด์ ซาโปนิน และเทอร์พีนอยด์ แสดงให้เห็นว่ารากเข็มขาวมีสารกลุ่มที่มีความสำคัญทางชีวภาพ แต่ไม่สามารถสรุปจากการตรวจพบเพียงอย่างเดียวว่ารากเข็มขาวมีฤทธิ์รักษาโรคดังกล่าวในมนุษย์

ความปลอดภัย

ข้อมูลความปลอดภัยในมนุษย์ : ยังมีข้อมูลจำกัด โดยเฉพาะการใช้รากเข็มขาวในขนาดสูงหรือใช้ต่อเนื่องเป็นเวลานาน
ข้อมูลพิษวิทยา : จากการค้นข้อมูลไม่พบข้อมูลพิษวิทยาที่เพียงพอสำหรับกำหนดขนาดรับประทานที่ปลอดภัยในมนุษย์
เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลความปลอดภัยที่เพียงพอ ควรหลีกเลี่ยงการใช้รากเข็มขาวในปริมาณมากหรือใช้ต่อเนื่องโดยไม่มีคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญด้านการแพทย์แผนไทยหรือบุคลากรทางการแพทย์
หญิงตั้งครรภ์ เด็ก ผู้สูงอายุ และผู้ที่มีโรคประจำตัว ควรใช้ความระมัดระวังเป็นพิเศษ เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลเพียงพอสำหรับประเมินความปลอดภัยในกลุ่มดังกล่าว

ข้อห้ามใช้

ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่กำหนด ข้อห้ามใช้เฉพาะของเข็มขาว อย่างเป็นมาตรฐาน
ไม่ควรใช้แทนการรักษาโรคตา โรคเรื้อรัง หรือการรักษาทางการแพทย์ที่จำเป็น
หากต้องการใช้รับประทานเป็นสมุนไพร ควรใช้ภายใต้คำแนะนำของผู้เชี่ยวชาญ เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลขนาดยาและความปลอดภัยที่เพียงพอ

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่เพียงพอเกี่ยวกับ ปฏิกิริยาระหว่างเข็มขาวกับยาแผนปัจจุบัน
เนื่องจากมีการตรวจพบสารกลุ่มฟลาโวนอยด์ ซาโปนิน และเทอร์พีนอยด์ แต่ยังไม่ทราบผลทางเภสัชจลนศาสตร์และเภสัชพลศาสตร์อย่างชัดเจน จึงไม่ควรสรุปว่าไม่มีปฏิกิริยากับยา
ผู้ที่รับประทานยาประจำ โดยเฉพาะยาที่มีช่วงความปลอดภัยแคบ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ผลิตภัณฑ์จากเข็มขาว

การใช้ในผลิตภัณฑ์

ไม้ประดับ : เข็มขาวมีการนำไปปลูกเป็นไม้ประดับ เนื่องจากมีทรงพุ่มแน่นและดอกสีขาวมีกลิ่นหอม
ผลิตภัณฑ์สมุนไพร : ยังไม่พบข้อมูลมาตรฐานที่ชัดเจนเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์ยาสำเร็จรูปจาก Ixora lucida ที่มีการขึ้นทะเบียนและมีหลักฐานทางคลินิกเพียงพอ
งานวิจัยด้านองค์ประกอบทางพฤกษเคมีของรากมีศักยภาพสำหรับการศึกษาต่อยอด แต่ยังไม่ควรกล่าวอ้างสรรพคุณของผลิตภัณฑ์เกินกว่าหลักฐานที่มี

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

ส่วนที่ใช้ : หากเก็บเพื่อใช้เป็นสมุนไพร ส่วนที่มีข้อมูลการใช้มากที่สุดคือราก
การเก็บเกี่ยว : ควรเลือกต้นที่สมบูรณ์และระบุชนิดพืชได้ถูกต้องก่อนเก็บ โดยเฉพาะเนื่องจากพืชในสกุล Ixora มีหลายชนิดและมีลักษณะใกล้เคียงกัน
การทำให้แห้ง : หากต้องการเก็บรากเป็นวัตถุดิบแห้ง ควรทำความสะอาด หั่นเป็นชิ้น และทำให้แห้งอย่างเหมาะสมเพื่อป้องกันความชื้นและเชื้อรา
การเก็บรักษา : เก็บในภาชนะสะอาด แห้ง ปิดสนิท ป้องกันแสงและความชื้น และแยกจากวัตถุดิบสมุนไพรชนิดอื่น
การตรวจสอบคุณภาพ : ควรมีการตรวจสอบชนิดพืช ความสะอาด ความชื้น และสิ่งปนเปื้อนก่อนนำไปใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพร

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

เข็มขาวในภูมิปัญญาไทย : รากถูกนำมาใช้เป็นสมุนไพร โดยมีข้อมูลการใช้เพื่อช่วยเจริญอาหารและรักษาโรคหรืออาการเกี่ยวกับตา
ชื่อท้องถิ่น : การเรียกชื่อเข็มขาวแตกต่างกันตามพื้นที่ เช่น เข็มพระราม เข็มปลายสาน และเข็มไม้
การใช้ในชุมชน : มีหลักฐานจากงานศึกษาพฤกษศาสตร์พื้นบ้านและงานสำรวจพืชสมุนไพรที่พบ Ixora ebarbata ในรายการพืชที่มีการใช้ประโยชน์ในชุมชนไทย
การใช้ดังกล่าวเป็น ภูมิปัญญาท้องถิ่น และควรได้รับการศึกษาต่อยอดเพื่อยืนยันประสิทธิผลและความปลอดภัยอย่างเป็นระบบ

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

อาณาจักร (Kingdom) : Plantae
กลุ่มพืช (Clade) : Angiosperms
กลุ่มพืช (Clade) : Eudicots
กลุ่มพืช (Clade) : Asterids
อันดับ (Order) : Gentianales
วงศ์ (Family) : Rubiaceae
สกุล (Genus) : Ixora L.
ชนิด (Species) : Ixora lucida R.Br. ex Hook.f.
ชื่อพ้อง (Synonyms) : Ixora ebarbata Craib.; Ixora lucida var. densipila Craib.; Ixora straminea Craib.
ชื่อที่พบในฐานข้อมูลสมุนไพรไทยเดิม : Ixora ebarbata Craib.
สถานะอนุกรมวิธานปัจจุบัน : Ixora lucida R.Br. ex Hook.f. เป็นชื่อที่ได้รับการยอมรับ ส่วน Ixora ebarbata Craib. เป็นชื่อพ้อง

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ควรใช้เป็นชื่อหลักปัจจุบัน : Ixora lucida R.Br. ex Hook.f.
ชื่อพ้องที่ควรบันทึกในฐานข้อมูล : Ixora ebarbata Craib. เนื่องจากเป็นชื่อที่พบในเอกสารสมุนไพรไทยจำนวนมาก
ลักษณะสำคัญสำหรับตรวจสอบ : ไม้พุ่มสูงประมาณ 1–3 เมตร แตกกิ่งใกล้พื้น ใบเดี่ยวเรียงตรงข้าม ดอกสีขาวออกเป็นช่อแน่น ดอกย่อยเป็นหลอด และมีลักษณะทางขนของหลอดกลีบดอกที่ใช้จำแนกชนิด
แหล่งตรวจสอบอนุกรมวิธาน : การตรวจสอบควรเทียบกับตัวอย่างพรรณไม้แห้ง (herbarium specimen) และเอกสารอนุกรมวิธาน โดยเฉพาะ A Checklist of the Genus Ixora L. (Rubiaceae) in Thailand ซึ่งระบุ I. lucida และแยกความแตกต่างของ var. lucida กับ var. densipila
ข้อควรระวัง : ไม่ควรระบุชนิดจากคำว่า “เข็มขาว” เพียงอย่างเดียว เพราะชื่อพื้นเมืองอาจถูกใช้กับพืชชนิดอื่นในบางพื้นที่ การระบุชนิดสำหรับวัตถุดิบยาควรใช้ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ร่วมกับตัวอย่างอ้างอิง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

อุทยานหลวงราชพฤกษ์. (2565). เข็มขาว (Ixora lucida R.Br. ex Hook.f.). โครงการพัฒนาฐานข้อมูลพรรณไม้ยืนต้นเชิงพื้นที่. ฐานข้อมูลพรรณไม้เข็มขาว
มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์, อุทยานพฤกษศาสตร์. (ม.ป.ป.). เข็มขาว. ข้อมูลเข็มขาว อุทยานพฤกษศาสตร์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์
มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง, ศูนย์ประสานงาน อพ.สธ. (ม.ป.ป.). เข็มขาว. ข้อมูลพฤกษศาสตร์เข็มขาว
จามจุรี, ว. (2549). A checklist of the genus Ixora L. (Rubiaceae) in Thailand. Thai Forest Bulletin (Botany), 34, 4–24. บทความอนุกรมวิธานสกุล Ixora ในประเทศไทย
กองพัฒนายาแผนไทยและสมุนไพร/สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา. (2568). ประกาศบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2568. ข้อมูลบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร
Kew Science. (2026). Ixora lucida R.Br. ex Hook.f. Plants of the World Online. Plants of the World Online: Ixora lucida
Thamapan, K., Loahakunjit, N., Kerdchoechuen, O., Vongsawasdi, P., & Mingvanish, W. (2020). Phytochemical evaluation and qualitative analysis as sweetness potentially of selected Thai plants. Chiang Mai University Journal of Natural Sciences, 19(3). https://doi.org/10.12982/CMUJNS.2020.0021
World Flora Online. (2024). Ixora lucida R.Br. ex Hook.f. World Flora Online Plant List. World Flora Online: Ixora lucida