กระจับ

กระจับเป็นพืชน้ำที่คนไทยรู้จักกันดีจากผลที่มีเปลือกแข็งและมีเขาโค้งคล้ายเขาควาย ภายในมีเนื้อสีขาวอุดมด้วยแป้งและรับประทานได้ จึงมีบทบาททั้งในฐานะพืชอาหารและพืชที่ปรากฏอยู่ในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย โดยเฉพาะการใช้เป็นส่วนประกอบในตำรับยาหอมบางชนิด ปัจจุบันกระจับยังได้รับความสนใจจากการศึกษาด้านสารพฤกษเคมี ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ และคุณสมบัติทางเภสัชวิทยาอื่น ๆ อย่างไรก็ตาม หลักฐานจำนวนมากยังเป็นการทดลองในหลอดทดลองหรือสัตว์ทดลอง จึงไม่ควรนำผลการศึกษาเหล่านี้ไปทดแทนการรักษาทางการแพทย์

ชื่อที่พบในเอกสารไทยอาจเขียนว่า Trapa bispinosa Roxb. แต่ในระบบอนุกรมวิธานปัจจุบันของ Kew และ Flora of Thailand ชื่อดังกล่าวถูกรวมอยู่ภายใต้ Trapa natans L. โดยกระจับที่พบในประเทศไทยมักอ้างถึงในระดับวาไรตีว่า Trapa natans L. var. bispinosa (Roxb.) Makino

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร: กระจับ
ชื่ออื่น: กะจับ, มาแง่ง, พายับ, เขาควาย
ชื่อสามัญ: Water caltrop, Water chestnut
ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ใช้ในเอกสารไทย: Trapa bispinosa Roxb.
ชื่อวิทยาศาสตร์ตามอนุกรมวิธานปัจจุบัน: Trapa natans L.; กระจับชนิดที่มีลักษณะสอดคล้องกับที่ใช้ในไทยมักอ้างถึง Trapa natans var. bispinosa (Roxb.) Makino
วงศ์: Lythraceae
ส่วนที่ใช้ตามภูมิปัญญา: ใบ และเนื้อในผล/เมล็ด
ลักษณะเด่น: เป็นพืชน้ำลอยผิวน้ำ ผลมีเปลือกแข็งและเขา 2–4 เขา ภายในมีเนื้อสีขาวและมีแป้งสูง
กระจับมีทั้งความสำคัญด้านอาหารและด้านสมุนไพร โดยผลหรือเมล็ดเป็นส่วนที่รับประทานกันอย่างแพร่หลาย

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น: เป็นพืชน้ำล้มลุก ลำต้นทอดหรือลอยอยู่ในน้ำ มีรากที่ยึดเกาะอยู่ใต้น้ำและมีส่วนของรากหรือโครงสร้างใต้น้ำช่วยในการเจริญเติบโต
ใบ: มีใบ 2 ลักษณะ ใบที่ลอยน้ำเรียงเป็นกระจุกหรือเป็นวงคล้ายกุหลาบ มีรูปคล้ายสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูนหรือรูปพัด ก้านใบยาวและพองบริเวณช่วงกลาง ช่วยให้ใบลอยน้ำ ผิวใบด้านบนสีเขียวเป็นมัน ส่วนด้านล่างมีสีเขียวอมม่วงหรือแดงและอาจมีขน
ใบใต้น้ำ: มีลักษณะเป็นเส้นฝอย แตกต่างจากใบที่ลอยอยู่บนผิวน้ำ
ดอก: เป็นดอกเดี่ยว ออกบริเวณซอกใบ ดอกสีขาว มีกลีบเลี้ยงและกลีบดอกโดยทั่วไป 4 กลีบ ดอกจะโผล่ขึ้นเหนือผิวน้ำในช่วงออกดอก
ผล: เป็นผลแห้งมีเมล็ดเดียว เปลือกหรือส่วนเอนโดคาร์ปแข็ง มีเขา 2 หรือ 4 เขาตามชนิดและรูปแบบของต้น ผลอ่อนมีสีเขียวหรือม่วงอมแดง และเมื่อแก่จะมีสีเข้มถึงดำ
เมล็ด: มีใบเลี้ยงขนาดใหญ่ซึ่งสะสมแป้งและเป็นส่วนที่นำมารับประทาน

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

กระจับในกลุ่ม Trapa natans มีถิ่นกระจายพันธุ์กว้างในโลกเก่า ครอบคลุมพื้นที่ในเอเชีย ยุโรป และแอฟริกา
สำหรับประเทศไทย Flora of Thailand รายงาน Trapa natans และพืชในสกุล Trapa ในแหล่งน้ำจืด โดยกระจับพบในบริเวณน้ำค่อนข้างนิ่ง เช่น หนอง บึง สระ และแหล่งน้ำตื้น
การศึกษาพืชวงศ์กระจับในประเทศไทยระบุว่าพืชกลุ่มนี้มีการใช้เป็นพืชอาหารและมีการปลูกในพื้นที่ราบลุ่ม โดยเฉพาะบริเวณที่เหมาะสมต่อการเพาะปลูกในแหล่งน้ำ

การปลูกและการขยายพันธุ์

กระจับเหมาะกับแหล่งน้ำจืดที่ค่อนข้างนิ่ง มีความลึกไม่มากจนเกินไป และมีธาตุอาหารเพียงพอ
การขยายพันธุ์โดยทั่วไปอาศัย เมล็ดหรือผลแก่ ซึ่งสามารถงอกและเจริญเป็นต้นใหม่ในแหล่งน้ำ
ในระบบการเพาะปลูก สามารถนำต้นหรือวัสดุขยายพันธุ์ไปปลูกในบ่อหรือหนองน้ำที่มีสภาพเหมาะสม
งานทบทวนทางวิชาการรายงานว่าการปลูกกระจับในบางพื้นที่มีการย้ายต้นกล้าลงบ่อในช่วงต้นฤดู และเก็บเกี่ยวผลเมื่อผลแก่ในช่วงฤดูหนาว ทั้งนี้ช่วงเวลาจะแตกต่างกันตามภูมิอากาศและระบบการผลิต

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ใบ
เนื้อในผลหรือเมล็ด
ในตำรับยาแผนไทยบางตำรับ มีการใช้ เมล็ดกระจับ เป็นตัวยาประกอบ
ยาหอมทิพโอสถในบัญชียาจากสมุนไพรของประเทศไทยระบุ กระจับ ส่วนที่ใช้คือเมล็ด น้ำหนัก 4 กรัมในสูตรตำรับ 142 กรัม

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

หัวหรือผล: ตามภูมิปัญญาไทยใช้เป็นยาบำรุงกำลังและบำรุงร่างกาย
เนื้อในผล: มีรสมันหอมหวาน ใช้เป็นอาหารและมีการกล่าวถึงในตำรายาพื้นบ้านว่าใช้บำรุงกำลัง แก้อ่อนเพลีย และบำรุงร่างกายหลังฟื้นไข้
ใบ: ตามข้อมูลภูมิปัญญาไทย มีการใช้แก้ไอ กัดเสมหะ ขับเมือกมันในลำไส้ และใช้ถอนพิษบางชนิด
ด้านการแพทย์แผนไทย: กระจับมีการใช้เป็นส่วนประกอบของ ยาหอมทิพโอสถ โดยสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาระบุให้ใช้ในตำรับยากลุ่มรักษาอาการทางระบบไหลเวียนโลหิตหรือ “แก้ลม”
ข้อมูลจากคณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดลระบุว่าในยาหอมทิพโอสถ กระจับเป็นหนึ่งในตัวยาที่มีสรรพคุณตามแนวทางการแพทย์แผนไทยด้านการบำรุงกำลัง

หมายเหตุ: สรรพคุณข้างต้นเป็นข้อมูลจากภูมิปัญญาและตำรับยา ไม่ควรตีความว่าเป็นข้อบ่งใช้ทางการแพทย์สมัยใหม่ทั้งหมด

วิธีใช้

ใช้เป็นอาหาร: นำผลแก่ไปต้มให้สุก จากนั้นกะเทาะเปลือกแข็งและรับประทานเนื้อด้านใน
ใช้ในอาหารพื้นบ้าน: สามารถนำเนื้อกระจับต้มไปทำอาหารคาวหรือของหวานได้
ใช้เป็นยา: ใช้ในรูปแบบของตัวยาสมุนไพรตามตำรับที่กำหนด เช่น เมล็ดกระจับในตำรับยาหอมทิพโอสถ ไม่ควรนำสูตรยาพื้นบ้านที่ไม่ได้กำหนดมาตรฐานมาใช้แทนตำรับยาที่ผ่านการควบคุมคุณภาพ
สำหรับยาหอมทิพโอสถ ควรใช้ตามฉลากและคำแนะนำของแพทย์แผนไทยหรือเภสัชกร ไม่ควรนำข้อมูลขนาดของตัวยาเดี่ยวไปคำนวณรับประทานเอง

ในบัญชียาจากสมุนไพร

กระจับไม่ได้เป็นยาเดี่ยวในบัญชียาจากสมุนไพร แต่เป็นส่วนประกอบของตำรับ ยาหอมทิพโอสถ
ยาหอมทิพโอสถอยู่ในกลุ่ม ยารักษากลุ่มอาการทางระบบไหลเวียนโลหิต (แก้ลม) และมีรูปแบบยาเป็นยาผง ยาเม็ด และรูปแบบสำหรับโรงพยาบาล
ในสูตรตำรับยาหอมทิพโอสถ กระจับใช้ เมล็ด ปริมาณ 4 กรัม จากน้ำหนักรวม 142 กรัม

สารสำคัญ

เนื้อและเมล็ดกระจับมี คาร์โบไฮเดรตและแป้ง เป็นองค์ประกอบสำคัญ จึงให้พลังงานและมีคุณค่าทางอาหาร
มีรายงานพบ ฟีนอลิก (phenolics) และ ฟลาโวนอยด์ (flavonoids) ซึ่งเกี่ยวข้องกับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ
การศึกษาทางพฤกษเคมีพบกลุ่มสาร เช่น แทนนิน ซาโปนิน อัลคาลอยด์ ไกลโคไซด์ สเตอรอยด์ และสารประกอบฟีนอลิก ในส่วนต่าง ๆ ของพืช
มีรายงานสารประกอบบางชนิด เช่น gallic acid, caffeic acid, quercetin และ kaempferol ในเมล็ดและเปลือกผล
ผลกระจับยังมีแร่ธาตุ เช่น แคลเซียม โพแทสเซียม ฟอสฟอรัส เหล็ก แมกนีเซียม และสังกะสี โดยปริมาณขึ้นกับสายพันธุ์และสภาพการเพาะปลูก
งานวิจัยปี 2026 ที่ศึกษาสารสกัดจากเปลือกผลพบสารฟีนอลิกและฟลาโวนอยด์ในปริมาณสูง และตรวจพบสารเมแทบอไลต์หลายชนิดด้วย GC–MS แต่ผลดังกล่าวยังเป็นหลักฐานระดับสารสกัดและการทดลอง ไม่ใช่หลักฐานว่าสามารถใช้รักษาโรคในมนุษย์ได้

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัยในสัตว์ทดลองพบว่าสารสกัดจากราก Trapa natans สามารถช่วยลดระดับน้ำตาลในเลือดและลดตัวชี้วัดความเสียหายของตับในแบบจำลองหนูเบาหวานที่เหนี่ยวนำด้วย streptozotocin อย่างไรก็ตามยังไม่เพียงพอที่จะสรุปว่าสามารถรักษาโรคเบาหวานในมนุษย์ได้
การศึกษาสารสกัดจากเปลือกผลพบฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและต้านการอักเสบ และมีผลปกป้องตับในแบบจำลองสัตว์ที่ได้รับยาต้านวัณโรคซึ่งก่อความเป็นพิษต่อตับ
งานวิจัยปี 2025 ศึกษาสารสกัด Trapa natans ในหนูที่มีภาวะพิษต่อหัวใจจาก cisplatin พบการลดการอักเสบและความเสียหายจาก oxidative stress แต่เป็นการทดลองในสัตว์ จึงยังไม่สามารถนำไปสรุปเป็นประสิทธิผลในผู้ป่วยได้
มีการทดลองแบบสุ่มในมนุษย์จำนวน 64 รายที่เข้ารับการรักษาภาวะมีบุตรยากด้วยเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ โดยใช้สารสกัดจากเปลือกกระจับวันละ 100 มิลลิกรัม ผลการศึกษาพบความแตกต่างบางประการด้านระดับ advanced glycation end-products และผลลัพธ์การคลอด อย่างไรก็ตามเป็นการศึกษาขนาดเล็กและมีข้อจำกัด จึงยังไม่ควรใช้กระจับเป็นคำแนะนำทั่วไปสำหรับการรักษาภาวะมีบุตรยาก
งานวิจัยในหลอดทดลองพบสารสกัดกระจับมีฤทธิ์ต่อจุลชีพบางชนิดและมีฤทธิ์ต่อเซลล์ในระดับการทดลอง แต่ผลดังกล่าวยังไม่สามารถเทียบเท่ากับประสิทธิผลและความปลอดภัยของยาต้านจุลชีพหรือยารักษามะเร็งที่ผ่านการขึ้นทะเบียน

เภสัชวิทยา

การศึกษาทางเภสัชวิทยารายงานฤทธิ์ ต้านอนุมูลอิสระ
มีรายงานฤทธิ์ ต้านการอักเสบ
มีข้อมูลการทดลองเกี่ยวกับฤทธิ์ ลดระดับน้ำตาลในเลือด
มีการศึกษาฤทธิ์ ปกป้องตับ
มีรายงานฤทธิ์ต่อระบบภูมิคุ้มกันและฤทธิ์ทางชีวภาพอื่น ๆ ในการทดลอง
สารกลุ่มฟีนอลิกและฟลาโวนอยด์เป็นหนึ่งในกลุ่มสารที่คาดว่ามีส่วนต่อฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ
ผลการทดลองเหล่านี้ส่วนใหญ่ยังอยู่ในระดับ in vitro หรือสัตว์ทดลอง จึงจำเป็นต้องมีการศึกษาทางคลินิกเพิ่มเติมเพื่อยืนยันประสิทธิผล ขนาดที่เหมาะสม และความปลอดภัย

ความปลอดภัย

กระจับเป็นพืชอาหารที่มีการบริโภคมายาวนานในหลายประเทศ และมีข้อมูลการศึกษาความเป็นพิษของแป้งจากกระจับทั้งในหลอดทดลองและสัตว์ทดลอง
การศึกษาความเป็นพิษเฉียบพลันของแป้งจาก Trapa bispinosa ในหนูไม่พบการเสียชีวิตหรือความผิดปกติรุนแรงหลังได้รับทางปากในขนาดที่ทดสอบสูงสุด 2,000 มก./กก. แต่ข้อมูลดังกล่าวเป็นเพียงการศึกษาความเป็นพิษเฉียบพลัน ไม่ได้หมายความว่าการใช้สารสกัดเข้มข้นในระยะยาวจะปลอดภัยแน่นอน
กระจับเป็นพืชน้ำ จึงควรเลือกวัตถุดิบจากแหล่งน้ำที่สะอาดและผ่านการทำความสะอาดอย่างเหมาะสม
มีรายงานทางชีววิทยาของ Trapa natans ว่าผลกระจับที่รับประทานดิบหรือปรุงไม่สุกจากแหล่งน้ำที่ปนเปื้อนอาจมีความเสี่ยงต่อพยาธิใบไม้บางชนิด ดังนั้นควร ต้ม/ปรุงสุกก่อนรับประทาน โดยเฉพาะกระจับที่มาจากแหล่งน้ำธรรมชาติ
หญิงตั้งครรภ์ เด็ก ผู้สูงอายุ ผู้ป่วยโรคเรื้อรัง หรือผู้ที่รับประทานยาหลายชนิด ควรปรึกษาผู้ประกอบวิชาชีพด้านสุขภาพก่อนใช้กระจับในรูปแบบสารสกัดหรือผลิตภัณฑ์สมุนไพรเข้มข้น

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ปัจจุบันยังมีข้อมูลทางคลินิกไม่เพียงพอที่จะระบุ ปฏิกิริยาระหว่างกระจับกับยาแผนปัจจุบันอย่างชัดเจน
ไม่ควรตีความว่า “ยังไม่มีรายงาน” เท่ากับ “ไม่มีปฏิกิริยา”
เนื่องจากมีการศึกษาฤทธิ์ลดระดับน้ำตาลในเลือดของสารสกัดกระจับในสัตว์ทดลอง ผู้ที่ใช้ยาลดน้ำตาลในเลือดควรระมัดระวังการใช้สารสกัดเข้มข้นร่วมกัน แม้ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกเพียงพอที่จะยืนยันปฏิกิริยาดังกล่าว
หากใช้ผลิตภัณฑ์กระจับในรูปแบบสารสกัดร่วมกับยาประจำ ควรแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรทุกครั้ง

การใช้ในอาหาร

เนื้อในผลกระจับมีแป้งสูง รสหวานมัน จึงใช้เป็นอาหารได้
นิยม ต้มกระจับ แล้วกะเทาะเปลือก รับประทานเนื้อด้านใน
สามารถนำไปทำของหวาน เช่น กระจับต้มน้ำขิง กระจับในน้ำแข็งไส หรือรับประทานร่วมกับผลไม้และธัญพืชอื่น
สามารถนำไปประกอบอาหารคาว เช่น ผัดกระจับ หรือใส่ในอาหารประเภทต้มและผัด
ในบางพื้นที่นำกระจับแห้งไปบดเป็นแป้งหรือใช้เป็นวัตถุดิบอาหาร
ผลกระจับมีแป้งและสารอาหารหลายชนิด จึงมีคุณค่าทางอาหารนอกเหนือจากการใช้เป็นสมุนไพร

การใช้ในผลิตภัณฑ์

แป้งจากกระจับมีศักยภาพในการนำไปใช้เป็น สารช่วยทางเภสัชกรรม (pharmaceutical excipient) เช่น สารช่วยในรูปแบบยาเม็ด
มีการศึกษาคุณสมบัติทางกายภาพและความปลอดภัยของแป้งกระจับเพื่อประเมินศักยภาพในการใช้เป็นสารช่วยในตำรับยา
งานวิจัยด้านความเป็นพิษของแป้งกระจับพบผลเบื้องต้นที่สนับสนุนความปลอดภัยในการใช้เป็นสารช่วยทางเภสัชกรรมและส่วนประกอบเครื่องสำอาง แต่ยังต้องพิจารณามาตรฐานคุณภาพของวัตถุดิบและผลิตภัณฑ์แต่ละชนิดเป็นรายกรณี
เปลือกผลซึ่งมักเป็นวัสดุเหลือทิ้งทางการเกษตรกำลังได้รับความสนใจในการนำไปสกัดสารฟีนอลิกและฟลาโวนอยด์เพื่อพัฒนาเป็นส่วนประกอบอาหารเชิงหน้าที่และผลิตภัณฑ์จากธรรมชาติ

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

เก็บเกี่ยวเมื่อผลกระจับเจริญเต็มที่และเปลือกเปลี่ยนเป็นสีเข้ม มีลักษณะแข็งและสมบูรณ์
ควรคัดเลือกผลที่ไม่มีเชื้อรา รอยแตก หรือความเสียหายจากแมลง
หากต้องการรับประทาน ควรล้างทำความสะอาดและปรุงสุกก่อน
ผลสดควรเก็บในสภาพสะอาดและเหมาะสมเพื่อป้องกันการเน่าเสีย
เมล็ดหรือเนื้อที่ต้องการเก็บไว้ใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพรควรทำให้แห้งอย่างเหมาะสมและเก็บในภาชนะที่ป้องกันความชื้น แสง และแมลง
วัตถุดิบแห้งควรเก็บในสถานที่แห้ง อากาศถ่ายเท และหลีกเลี่ยงความชื้นซึ่งอาจทำให้เกิดเชื้อราและลดคุณภาพของสารสำคัญ

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

กระจับเป็นพืชอาหารที่มีความสัมพันธ์กับวิถีชีวิตของชุมชนในพื้นที่ราบลุ่มและพื้นที่ที่มีแหล่งน้ำ
คนในท้องถิ่นนำผลกระจับมาต้มรับประทานเป็นอาหารว่างและนำไปประกอบอาหารทั้งคาวและหวาน
ในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เนื้อหรือเมล็ดกระจับถูกมองว่าเป็นอาหารและยาบำรุงกำลัง
กระจับยังถูกนำเข้าเป็นส่วนประกอบของตำรับ ยาหอมทิพโอสถ ซึ่งเป็นตำรับยาที่มีการใช้ในระบบการแพทย์แผนไทยของประเทศไทย

ประวัติและวัฒนธรรม

กระจับเป็นพืชน้ำที่มนุษย์ใช้ประโยชน์มาเป็นเวลานานทั้งในฐานะอาหารและสมุนไพร
รูปร่างผลที่มีเขาโค้งเป็นเอกลักษณ์ทำให้เกิดชื่อพื้นบ้าน เช่น เขาควาย
กระจับมีความสำคัญในหลายวัฒนธรรมของเอเชีย โดยเฉพาะในฐานะพืชอาหารที่ให้แป้งและพลังงาน
ในประเทศไทยกระจับมีความเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตของชุมชนริมน้ำและพื้นที่ชุ่มน้ำ รวมถึงภูมิปัญญาการใช้พืชเป็นอาหารและยา
ตำรับยาหอมทิพโอสถเป็นตัวอย่างสำคัญที่สะท้อนการนำกระจับจากพืชอาหารมาผสมผสานกับองค์ความรู้การแพทย์แผนไทย

สถานะการอนุรักษ์

ยังไม่ควรระบุว่ากระจับชนิดที่ใช้ในประเทศไทยเป็นพืช “ใกล้สูญพันธุ์” โดยไม่มีการอ้างอิงบัญชีสถานะการอนุรักษ์เฉพาะประชากรในประเทศไทย
Trapa natans มีการกระจายพันธุ์กว้างในหลายภูมิภาคของโลก และในบางประเทศนอกถิ่นกำเนิดกลับมีพฤติกรรมเป็นพืชต่างถิ่นรุกราน
สำหรับประเทศไทยควรให้ความสำคัญกับการรักษาความหลากหลายของพืชในแหล่งน้ำ การอนุรักษ์พื้นที่ชุ่มน้ำ และการใช้ทรัพยากรกระจับอย่างเหมาะสม

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

อาณาจักร: Plantae
หมวด: Streptophyta
ชั้น: Equisetopsida
อันดับ: Myrtales
วงศ์: Lythraceae
สกุล: Trapa L.
ชนิด: Trapa natans L.
วาไรตีที่เกี่ยวข้องกับกระจับที่มีการอ้างถึงในไทย: Trapa natans var. bispinosa (Roxb.) Makino
ชื่อพ้องที่พบในเอกสาร: Trapa bispinosa Roxb., Trapa bicornis Osbeck
ฐานข้อมูล Kew Plants of the World Online ปัจจุบันยอมรับ Trapa natans L. เป็นชื่อชนิดที่ถูกต้อง และจัด Trapa bispinosa Roxb. ไว้ในระดับวาไรตีภายใต้ T. natans
Flora of Thailand ระบุ Trapa natans L. เป็นชื่อที่ยอมรับในประเทศไทย และระบุ Trapa bispinosa Roxb. เป็นชื่อพ้องที่เกี่ยวข้อง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2564). รายการตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ ฉบับ พ.ศ. 2564. กระทรวงสาธารณสุข.
คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. (2555). จะเลือกใช้ยาหอม อย่างไรจึงจะดี. สำนักงานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล.
สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา. (2566). บัญชียาจากสมุนไพรและหลักฐานเชิงประจักษ์: ยาหอมทิพโอสถ. กระทรวงสาธารณสุข.
สำนักงานราชบัณฑิตยสภา/หน่วยงานด้านพฤกษศาสตร์และกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2557). Flora of Thailand: Trapa natans L. Forest Herbarium, Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation.
มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์. (ม.ป.ป.). สำรวจ รวบรวมและศึกษาพืชวงศ์กระจับในประเทศไทย.
Adkar, P., Dongare, A., Ambavade, S., & Bhaskar, V. H. (2014). Trapa bispinosa Roxb.: A review on nutritional and pharmacological aspects. Advances in Pharmacological Sciences, 2014, 959830. บทความฉบับเต็ม
Jinno, M., Nagai, R., Takeuchi, M., et al. (2021). Trapa bispinosa Roxb. extract lowers advanced glycation end-products and increases live births in older patients with assisted reproductive technology: A randomized controlled trial. Reproductive Biology and Endocrinology, 19, 149. บทความฉบับเต็ม
Kharbanda, C., Alam, M. S., Hamid, H., Bano, S., Haider, S., Nazreen, S., Ali, Y., & Javed, K. (2014). Trapa natans L. root extract suppresses hyperglycemic and hepatotoxic effects in STZ-induced diabetic rat model. Journal of Ethnopharmacology, 151(2), 931–936. PubMed
Matović, V., et al. (2025). Trapa natans L. extract attenuates inflammation and oxidative damage in cisplatin-induced cardiotoxicity in rats by promoting M2 macrophage polarization. Mediators of Inflammation. PubMed
Palm, A., et al. (2024). International Biological Flora: Trapa natans. Journal of Ecology. บทความวิชาการ
Rahman, M. M., Mosaddik, M. A., Wahed, M. I., & Haque, M. E. (2000). Antimicrobial activity and cytotoxicity of Trapa bispinosa. Fitoterapia, 71(6), 704–706. PubMed
Thungmungmee, S., & Wisidsri, N. (2021). In vitro and in vivo toxicity evaluation of Trapa bispinosa Roxb. starch. International Journal of Applied Pharmaceutics, 13(Special Issue 1). บทความวิจัย
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Trapa natans L. Plants of the World Online. Plants of the World Online