กระชับ
กระชับ เป็นพืชล้มลุกที่พบได้ตามพื้นที่ชื้น ท้องนา ริมน้ำ และพื้นที่รกร้างในประเทศไทย มีชื่อท้องถิ่นหลายชื่อ เช่น หญ้าผมยุ่ง ขี้อัน ขี้อันน้ำ ขี้อันดอน และขี้ครอก โดยเฉพาะ “ผักกระชับ” ในจังหวัดระยองมีการนำต้นอ่อนมาใช้เป็นอาหารพื้นบ้าน นอกจากด้านอาหารแล้ว กระชับยังมีประวัติการใช้เป็นสมุนไพรในภูมิปัญญาพื้นบ้าน และผลของกระชับเป็นส่วนที่มีการใช้ในตำรับยาจีนอย่างแพร่หลาย โดยเฉพาะกลุ่มอาการเกี่ยวกับจมูกและทางเดินหายใจส่วนต้น อย่างไรก็ตาม พืชชนิดนี้มีสารที่อาจก่อพิษได้ จึงควรแยกความแตกต่างระหว่างการใช้เป็นอาหารของต้นอ่อนกับการใช้เป็นยาจากส่วนที่ผ่านการเตรียมอย่างเหมาะสม
ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร
- ชื่อสมุนไพร : กระชับ
- ชื่อท้องถิ่น : มะขะขัดน้ำ, หญ้าผมยุ่ง, ขี้อัน, เกี๋ยงน้ำ, ขี้อันน้ำ, ขี้อันดอน, ขี้ครอก และในพื้นที่จังหวัดระยองนิยมเรียกว่า “กระฉับ” ตามสำเนียงท้องถิ่น
- ชื่อวิทยาศาสตร์ : Xanthium strumarium L.
- ชื่อวงศ์ : Asteraceae หรือ Compositae
- ชื่อภาษาอังกฤษ : Cocklebur, Common cocklebur
- ชื่อจีนในทางยาจีน : Cang-Er-Zi (苍耳子) โดยหมายถึงผลของ Xanthium strumarium ที่ใช้เป็นเครื่องยา
- ลักษณะการใช้ : ใช้เป็นทั้งพืชอาหารพื้นบ้านและสมุนไพรในภูมิปัญญาหลายพื้นที่ โดยส่วนที่ใช้แตกต่างกันตามวัตถุประสงค์
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
- ลำต้น : เป็นไม้ล้มลุกอายุปีเดียว ลำต้นตั้งตรง แตกกิ่ง มีขนหรือผิวค่อนข้างสาก ความสูงโดยทั่วไปประมาณ 1 เมตร และอาจสูงได้ถึงประมาณ 1.5 เมตร
- ใบ : ใบเดี่ยว รูปสามเหลี่ยมหรือรูปไข่กว้าง อาจมี 3–5 แฉก ขอบใบหยักหรือมีซี่ฟัน เนื้อใบค่อนข้างบาง ผิวใบมีลักษณะสาก ก้านใบค่อนข้างยาว
- ดอก : ดอกมีทั้งดอกเพศผู้และดอกเพศเมียอยู่ในต้นเดียวกัน ดอกเพศผู้มักอยู่บริเวณปลายกิ่ง ส่วนดอกเพศเมียอยู่ตามซอกใบ ลักษณะเป็นช่อดอกขนาดเล็ก
- ผล : ผลมีลักษณะรูปไข่หรือรูปรี มีเปลือกหุ้มแข็งและมีหนามปลายงอจำนวนมาก ซึ่งเป็นลักษณะเด่นของกระชับและช่วยให้ผลติดไปกับขนสัตว์หรือเสื้อผ้าเพื่อกระจายพันธุ์
- เมล็ด : อยู่ภายในผลที่มีหนาม เมล็ดและต้นอ่อนเป็นส่วนที่ต้องระมัดระวังเป็นพิเศษ เนื่องจากมีรายงานเกี่ยวกับสารพิษกลุ่ม atractylosides
ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์
- ถิ่นกำเนิด : ฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Kew ระบุว่า Xanthium strumarium มีถิ่นกำเนิดครอบคลุมตั้งแต่ยุโรปตอนใต้และตอนกลาง ไปจนถึงจีน อินโดจีน ไต้หวัน และแอฟริกาตะวันตกเฉียงเหนือ โดยมีประเทศไทยอยู่ในเขตการกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติด้วย
- การกระจายพันธุ์ในประเทศไทย : พบได้ตามท้องนา ริมน้ำ พื้นที่ชื้น พื้นที่รกร้าง และบริเวณที่ถูกรบกวนจากกิจกรรมของมนุษย์ โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีน้ำจืดหรือน้ำกร่อย
- ลักษณะทางนิเวศ : เป็นพืชที่ปรับตัวได้ดีและสามารถพบในพื้นที่เพาะปลูก พื้นที่ริมแม่น้ำ และดินทรายหรือดินตะกอนตามแหล่งน้ำ
การปลูกและการขยายพันธุ์
- การขยายพันธุ์ : กระชับขยายพันธุ์หลักด้วยเมล็ด เมล็ดอยู่ภายในผลที่มีหนามและสามารถกระจายไปกับสัตว์ เสื้อผ้า เครื่องมือทางการเกษตร หรือวัสดุอื่นที่สัมผัสกับผล
- สภาพแวดล้อม : เป็นพืชล้มลุกที่สามารถเจริญได้ในพื้นที่เปิดและพื้นที่ที่มีความชื้น โดยพบได้บ่อยบริเวณท้องนาและริมแหล่งน้ำ
- ข้อควรระวังในการปลูก : ผลมีหนามแหลมและสามารถแพร่กระจายได้ง่าย จึงควรจัดการพื้นที่ปลูกและการติดผลอย่างเหมาะสม โดยเฉพาะหากปลูกเพื่อผลิตวัตถุดิบสมุนไพร
ส่วนที่ใช้เป็นยา
- ลำต้น
- ใบ
- ราก
- ผล
- เมล็ด
แหล่งข้อมูลสมุนไพรไทยระบุส่วนดังกล่าวเป็นส่วนที่มีการใช้ทางยาในภูมิปัญญาไทย ขณะที่การแพทย์แผนจีนให้ความสำคัญกับ “ผล” หรือ Xanthii Fructus เป็นเครื่องยาหลัก
สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา
- ตามภูมิปัญญาสมุนไพรไทย : มีการใช้ลำต้นเพื่อขับเหงื่อ ขับน้ำลาย ใช้ในอาการเกี่ยวกับทางเดินปัสสาวะ อาการปวดประจำเดือน ปวดกล้ามเนื้อ และอาการตามภูมิปัญญาอื่น ๆ
- ใบและลำต้น : ในภูมิปัญญาพื้นบ้านมีการนำมาตำพอกบริเวณที่มีอาการบวม ปวด หรือแมลงกัดต่อย และนำมาต้มน้ำใช้ล้างบริเวณผิวหนัง
- ราก : มีรายงานการใช้เป็นยาขมและใช้ในภูมิปัญญาพื้นบ้านสำหรับอาการบางชนิด
- ผล : มีการใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการเกี่ยวกับจมูก ลมพิษ และอาการบางอย่างที่เกี่ยวข้องกับการเกร็งของกล้ามเนื้อ
- ตามการแพทย์แผนจีน : ผลกระชับ (Xanthii Fructus) ใช้ในตำรับสำหรับอาการคัดจมูก น้ำมูกไหล โรคจมูกอักเสบ โดยเฉพาะกลุ่มอาการที่สอดคล้องกับ rhinitis และ sinusitis รวมถึงอาการคันและอาการปวดจากลมชื้นตามทฤษฎีแพทย์แผนจีน
หมายเหตุสำคัญ : สรรพคุณข้างต้นควรเข้าใจว่าเป็น “การใช้ตามภูมิปัญญา” หรือ “ผลจากการศึกษาทางเภสัชวิทยา” ไม่ได้หมายความว่าทุกข้อมีหลักฐานการทดลองทางคลินิกในมนุษย์ยืนยันประสิทธิผลแล้ว
วิธีใช้
- การใช้เป็นยาในระบบการแพทย์แผนจีน : ผลกระชับที่ใช้เป็นเครื่องยาเรียกว่า Xanthii Fructus และมีการนำไปต้มเป็นยาต้ม หรือใช้ในตำรับยาหลายชนิด โดยตำรับและขนาดยาขึ้นอยู่กับแพทย์หรือผู้ประกอบวิชาชีพที่มีความรู้ด้านการแพทย์แผนจีน
- ขนาดตามตำรายาจีน : งานวิจัยที่อ้างอิงเภสัชตำรับจีนระบุขนาดผลกระชับโดยทั่วไปประมาณ 3–10 กรัมต่อวันสำหรับวัตถุดิบยา แต่ไม่ควรนำตัวเลขนี้ไปใช้กำหนดขนาดยาด้วยตนเอง เพราะความปลอดภัยขึ้นอยู่กับการเตรียมยาและคุณภาพวัตถุดิบ
- การใช้เป็นอาหาร : ต้นอ่อนกระชับในพื้นที่จังหวัดระยองมีการนำมาใช้เป็นผัก รับประทานสดหรือประกอบอาหาร เช่น สลัด แกงส้ม และยำ
- การใช้ภายนอกตามภูมิปัญญา : ใบและลำต้นมีการตำแล้วพอกบริเวณที่มีอาการบวม ปวด หรือแมลงกัดต่อย และมีการใช้น้ำต้มล้างบริเวณที่ต้องการตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน
สารสำคัญ
- Atractyloside และ carboxyatractyloside : เป็นสารสำคัญที่เกี่ยวข้องกับความเป็นพิษของกระชับ โดยเฉพาะในเมล็ดและต้นอ่อน สารกลุ่มนี้มีความเกี่ยวข้องกับพิษต่อตับและความผิดปกติของการสร้างพลังงานในเซลล์
- Chlorogenic acid และ caffeoylquinic acids : เป็นกลุ่มสารฟีนอลิกที่ได้รับความสนใจในการศึกษาด้านฤทธิ์ต้านการอักเสบและต้านอาการแพ้
- Xanthatin และ sesquiterpenoids : เป็นกลุ่มสารที่มีการศึกษาด้านฤทธิ์ทางชีวภาพหลายด้าน
- Flavonoids และสารฟีนอลิกอื่น ๆ : พบเป็นองค์ประกอบทางพฤกษเคมีของพืช
- มีรายงานทบทวนพบสารประกอบจาก X. strumarium มากกว่า 170 ชนิด ครอบคลุม sesquiterpenoids, phenylpropenoids, lignanoids, coumarins, steroids, glycosides, flavonoids และสารกลุ่มอื่น ๆ
งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์
- โรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ : งานวิจัยในสัตว์ทดลองพบว่าสารสกัดจาก X. strumarium สามารถลดอาการและตัวชี้วัดการอักเสบในแบบจำลอง allergic rhinitis และการศึกษาด้าน network pharmacology เสนอว่าฤทธิ์อาจเกี่ยวข้องกับการควบคุมเส้นทาง arachidonic acid metabolism
- Caffeoylquinic acids : การทดลองในสัตว์พบว่าสารกลุ่ม caffeoylquinic acids จากผลกระชับมีฤทธิ์ต้านอาการแพ้และต้านการอักเสบ และลดการหลั่ง histamine ในแบบจำลองการแพ้
- ฤทธิ์ต้านมะเร็ง : มีงานวิจัยระดับเซลล์และสัตว์ทดลองที่ศึกษาสารสกัดหรือสารประกอบจากกระชับในด้านการยับยั้งการเจริญของเซลล์มะเร็ง แต่ยังไม่ควรสรุปว่ากระชับเป็นยารักษามะเร็งในมนุษย์
- ฤทธิ์ต้านการอักเสบและต้านจุลชีพ : งานทบทวนทางวิทยาศาสตร์รายงานฤทธิ์ต้านการอักเสบ ต้านปวด ต้านอนุมูลอิสระ ต้านแบคทีเรีย และต้านเชื้อราในงานทดลองหลายรูปแบบ
- งานวิจัยด้านคุณภาพวัตถุดิบ : งานวิจัยปี 2026 เปรียบเทียบผลกระชับจากเกาหลีและจีนพบความแตกต่างขององค์ประกอบทางเคมีตามแหล่งกำเนิด เช่น chlorogenic acid, phytosterols, 4,5-dicaffeoylquinic acid และ xanthatin ซึ่งสะท้อนความสำคัญของแหล่งผลิตต่อมาตรฐานวัตถุดิบ
เภสัชวิทยา
- ต้านการอักเสบ : สารสกัดและสารประกอบบางชนิดมีฤทธิ์ลดกระบวนการอักเสบในแบบจำลองทดลอง
- ต้านอาการแพ้ : มีข้อมูลสนับสนุนการยับยั้งการปลดปล่อย histamine และการตอบสนองของ mast cells ในการทดลอง
- ต้านจุลชีพ : มีรายงานฤทธิ์ต้านแบคทีเรียและเชื้อราในระดับห้องปฏิบัติการ
- ต้านอนุมูลอิสระ : สารกลุ่มฟีนอลิกและ flavonoids มีส่วนเกี่ยวข้องกับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระที่พบในงานทดลอง
- ต้านการเจริญของเซลล์มะเร็ง : สารบางชนิด โดยเฉพาะกลุ่ม sesquiterpene lactones ได้รับการศึกษาด้าน cytotoxicity และการยับยั้งการเจริญของเซลล์
- ผลต่อเกล็ดเลือดและการเกิดลิ่มเลือด : งานวิจัยล่าสุดพบฤทธิ์ต้านเกล็ดเลือดและต้านการเกิดลิ่มเลือดในแบบจำลองทดลอง แต่ยังจำเป็นต้องมีข้อมูลด้านขนาดยา ความปลอดภัย และการศึกษาในมนุษย์ก่อนนำไปใช้ทางคลินิก
ความปลอดภัย
- ควรระวังเป็นพิเศษ : กระชับไม่ใช่พืชที่ควรนำทุกส่วนมารับประทานโดยไม่ผ่านการคัดเลือกและเตรียมอย่างเหมาะสม
- สารพิษสำคัญ : เมล็ดและต้นอ่อนมีรายงานว่ามี carboxyatractyloside ซึ่งสามารถก่อพิษต่อตับอย่างรุนแรงได้
- พิษต่อตับ : มีรายงานการเกิด centrilobular hepatic necrosis และการเสียชีวิตในสัตว์ที่ได้รับกระชับในปริมาณที่เป็นพิษ
- การแปรรูปผลยา : ในการแพทย์แผนจีนมีการคั่วผลกระชับก่อนใช้ และงานทดลองพบว่าการคั่วสามารถลด cytotoxicity ของวัตถุดิบได้บางส่วน อย่างไรก็ตามไม่ได้หมายความว่าการคั่วแบบพื้นบ้านจะทำให้พืชปลอดพิษทั้งหมด
- หญิงตั้งครรภ์ เด็ก ผู้สูงอายุ และผู้มีโรคประจำตัว : ควรหลีกเลี่ยงการใช้เป็นยาเอง และควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร/ผู้ประกอบวิชาชีพแพทย์แผนไทยก่อน
- การใช้เป็นอาหาร : การนำ “ต้นอ่อนกระชับ” มาบริโภคเป็นอาหารเป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นเฉพาะพื้นที่ แต่ไม่ควรเหมารวมว่าทุกส่วนของพืชสามารถรับประทานได้อย่างปลอดภัย เพราะข้อมูลพิษวิทยาแสดงให้เห็นความเสี่ยงของเมล็ดและต้นอ่อนในบางบริบท
ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา
- ปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับระบุปฏิกิริยาระหว่างกระชับกับยาทุกชนิดอย่างชัดเจน
- เนื่องจากกระชับมีฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาหลายด้าน และมีข้อมูลเกี่ยวกับผลต่อเกล็ดเลือดจากงานทดลอง จึงควรใช้ความระมัดระวังเป็นพิเศษในผู้ที่ใช้ ยาต้านเกล็ดเลือดหรือยาต้านการแข็งตัวของเลือด จนกว่าจะมีข้อมูลทางคลินิกที่ชัดเจน
- ผู้ที่ใช้ยาประจำ โดยเฉพาะยาที่มีผลต่อตับ การแข็งตัวของเลือด หรือยาหลายชนิดร่วมกัน ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ผลิตภัณฑ์กระชับในรูปแบบยาเข้มข้น
การใช้ในอาหาร
- ผักกระชับ : ในชุมชนบ้านทะเลน้อย อำเภอแกลง จังหวัดระยอง มีภูมิปัญญานำต้นอ่อนกระชับมาเป็นผักพื้นบ้าน
- รูปแบบอาหาร : สามารถรับประทานต้นอ่อนสด หรือใช้ประกอบอาหาร เช่น สลัด แกงส้ม และยำ ตามข้อมูลที่เผยแพร่โดยหน่วยงานด้านการแพทย์แผนไทย
- ความสำคัญทางเศรษฐกิจชุมชน : การเพาะต้นอ่อนกระชับกลายเป็นผลิตภัณฑ์อาหารพื้นบ้านและสร้างรายได้ให้ชุมชนในพื้นที่จังหวัดระยอง
การใช้ในผลิตภัณฑ์
- ผลิตภัณฑ์ยาสมุนไพร : ผลกระชับเป็นเครื่องยาสำคัญในตำรับแพทย์แผนจีน และมีการพัฒนาในรูปแบบยาต้ม ยาเม็ด ยาแกรนูล ยาน้ำ และตำรับยาหลายชนิดสำหรับกลุ่มอาการเกี่ยวกับจมูก
- ผลิตภัณฑ์อาหาร : ต้นอ่อนกระชับมีการจำหน่ายเป็นผักพื้นบ้านและนำไปประกอบอาหารในพื้นที่ระยอง
- งานวิจัยผลิตภัณฑ์สมัยใหม่ : มีการศึกษาสารสำคัญ เช่น xanthatin และ caffeoylquinic acids เพื่อพัฒนาแนวทางการใช้ในผลิตภัณฑ์ด้านการแพ้และการอักเสบ แต่ส่วนใหญ่ยังอยู่ในระดับการวิจัยก่อนคลินิก
การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา
- วัตถุดิบยา : หากใช้ผลเป็นเครื่องยา ควรเก็บเกี่ยวผลที่เจริญเต็มที่และผ่านกระบวนการทำแห้งตามมาตรฐานของวัตถุดิบยา
- การคัดแยก : ควรคัดแยกสิ่งปนเปื้อน ดิน เมล็ดพืชอื่น และส่วนที่เสื่อมสภาพออก
- การเก็บรักษา : ควรเก็บวัตถุดิบแห้งในภาชนะปิดสนิท สะอาด แห้ง ป้องกันความชื้น แมลง และการปนเปื้อน
- ผลิตภัณฑ์อาหารจากต้นอ่อน : ควรเก็บในสภาพสะอาดและควบคุมอุณหภูมิที่เหมาะสม เนื่องจากเป็นผักสดที่มีอายุการเก็บรักษาสั้น
ภูมิปัญญาท้องถิ่น
- จังหวัดระยอง : บ้านทะเลน้อย อำเภอแกลง เป็นพื้นที่ที่มีชื่อเสียงด้าน “ผักกระชับ” โดยชาวบ้านนำพืชที่เกิดขึ้นในนาข้าวมาเพาะต้นอ่อนเพื่อบริโภคและจำหน่าย
- อาหารพื้นบ้าน : ต้นอ่อนนำมาใช้เป็นผักสดและประกอบอาหาร เช่น แกงส้มและยำ
- การใช้เป็นยา : ภูมิปัญญาพื้นบ้านมีการใช้ลำต้น ใบ ราก ผล และเมล็ดในลักษณะต่าง ๆ ทั้งรับประทาน ต้ม และใช้ภายนอก
- องค์ความรู้พื้นบ้านกับวิทยาศาสตร์ : กระชับเป็นตัวอย่างของพืชที่มีทั้งคุณค่าทางอาหาร ภูมิปัญญาการใช้ยา และสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพ แต่ในขณะเดียวกันก็มีสารที่อาจก่อพิษ จึงจำเป็นต้องศึกษาควบคู่ทั้งด้านประโยชน์และความปลอดภัย
ประวัติและวัฒนธรรม
- กระชับมีความสัมพันธ์กับวิถีชีวิตของชุมชนเกษตรกรรม โดยเฉพาะพื้นที่นาข้าวและพื้นที่ชุ่มน้ำ
- ในจังหวัดระยอง “ผักกระชับ” กลายเป็นเอกลักษณ์ด้านอาหารพื้นบ้านของชุมชนบ้านทะเลน้อย อำเภอแกลง และมีการพัฒนาเป็นอาชีพเพาะต้นอ่อนจำหน่าย
- ในบริบทการแพทย์แผนจีน ผลกระชับหรือ Cang-Er-Zi มีประวัติการใช้เป็นเครื่องยามาเป็นเวลานาน และเป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวางในตำรับสำหรับโรคจมูกและอาการที่เกี่ยวข้อง
ข้อมูลอนุกรมวิธาน
- อาณาจักร (Kingdom) : Plantae
- กลุ่ม (Clade) : Angiosperms
- กลุ่ม (Clade) : Eudicots
- อันดับ (Order) : Asterales
- วงศ์ (Family) : Asteraceae
- สกุล (Genus) : Xanthium
- ชนิด (Species) : Xanthium strumarium L.
- ชื่อพ้อง/ชื่อที่พบในฐานข้อมูลเก่า : มีการใช้ชื่อวงศ์ Compositae เป็นชื่อเดิมหรือชื่อที่ใช้ในเอกสารสมุนไพรไทย และมีชื่อทางอนุกรมวิธานบางชื่อที่ถูกจัดเป็น synonym ตามฐานข้อมูลสากล
- สถานะทางอนุกรมวิธาน : Plants of the World Online ของ Kew ยอมรับ Xanthium strumarium L. เป็นชนิดที่ได้รับการยอมรับ (accepted species)
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
- กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2559). กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยฯ ชู “ผักกระชับ” เป็นพืชสมุนไพรมีสรรพคุณครอบจักรวาล. ศูนย์ข้อมูลและข่าวสารภาคประชาชน.
- สมุนไพรดอทคอม. (ม.ป.ป.). กระชับ. ฐานข้อมูลสมุนไพรไทย.
- สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา. (ม.ป.ป.). บัญชียาจากสมุนไพรและข้อมูลบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร.
- Chen, Y., & Zhao, Y. (2025). Chemical compositions and pharmacological activities of Xanthium strumarium. Asian Journal of Traditional Medicine.
- Song, E., Oh, S.-M., Chun, J., & Hwang, J. (2026). Integrated phytochemical and bioactivity profiling of Xanthium strumarium fruits from Korea and China: Implications for origin-specific quality specification. Journal of the Science of Food and Agriculture. https://doi.org/10.1002/jsfa.70780.
- Yao, T., Yan, J., Li, Y., Wang, J., Qiao, M., Hu, X., Shi, X., Cao, S., & Qiu, F. (2020). An integrated approach based on phytochemistry, network pharmacology and metabolomics reveals the mechanism of action of Xanthium strumarium L. for allergic rhinitis. RSC Advances, 10, 41154–41163. https://doi.org/10.1039/D0RA06763F.
- Yu, H., Cao, H., & Yu, Z.-L. (2016). Comparison of the toxicities, bioactivities and chemical profiles of raw and processed Xanthii Fructus. BMC Complementary Medicine and Therapies, 16.
- Yu, J., et al. (2013). In vitro cytotoxicity and in vivo acute and chronic toxicity of Xanthii Fructus and its processed product. BioMed Research International.
- Wang, X., et al. (2019). Traditional uses, botany, phytochemistry, pharmacology, pharmacokinetics and toxicology of Xanthium strumarium L.: A review. Molecules, 24(2), 359. https://doi.org/10.3390/molecules24020359.
