ข่าตาแดง

ข่าตาแดง เป็นสมุนไพรในวงศ์ขิงที่มีเหง้าใต้ดินมีกลิ่นหอมและรสเผ็ดร้อน นิยมใช้เป็นทั้ง สมุนไพรไทย เครื่องเทศ และวัตถุดิบในตำรับยาแผนไทย โดยเฉพาะเหง้าแก่ ข้อมูลด้านพฤกษศาสตร์และเภสัชตำรับของไทยระบุข่าตาแดงเป็น Alpinia officinarum Hance หรือที่รู้จักในชื่อ ข่าเล็ก (Lesser galangal) อย่างไรก็ตาม ฐานข้อมูลพรรณไม้ไทยบางแห่งใช้ชื่อ “ข่าตาแดง” กับ Alpinia siamensis K.Schum. จึงควรตรวจสอบตัวอย่างพรรณไม้และแหล่งอ้างอิงก่อนนำชื่อวิทยาศาสตร์ไปใช้ในฐานข้อมูลออนไลน์

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร : ข่าตาแดง
ชื่อไทย : ข่าตาแดง
ชื่อท้องถิ่น : ข่าเล็ก
ชื่อสามัญ : Lesser galangal
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Alpinia officinarum Hance
ชื่อพ้องทางวิทยาศาสตร์ : Languas officinarum (Hance) Farw.; Languas officinarum (Hance) P.H.Hô
วงศ์ : Zingiberaceae
ส่วนที่ใช้เป็นยา : เหง้า โดยเฉพาะเหง้าแก่
ชื่อเครื่องยา : Alpiniae Officinarum Rhizoma
ชื่อจีน : 高良姜 (Gāo Liáng Jiāng)
ชื่ออังกฤษของเครื่องยา : Lesser galangal

ข่าตาแดงมีลักษณะใกล้เคียงกับข่าใหญ่ แต่โดยทั่วไปต้นมีขนาดเล็กกว่าและหน่ออ่อนมีสีแดงเด่น จึงเป็นที่มาของชื่อ “ข่าตาแดง”

หมายเหตุด้านอนุกรมวิธาน: ฐานข้อมูล THBIF ของสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมระบุชื่อ “ข่าตาแดง” เป็น Alpinia siamensis K.Schum. ขณะที่ตำราและฐานข้อมูลสมุนไพร ตลอดจนรายการตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ พ.ศ. 2564 ระบุข่าตาแดงเป็น Alpinia officinarum Hance ดังนั้นเว็บไซต์ควรระบุความแตกต่างนี้อย่างชัดเจน เพื่อป้องกันการสับสนระหว่างพืชคนละชนิด

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น : เป็นไม้ล้มลุกหลายปี มีเหง้าอยู่ใต้ดิน แตกหน่อเป็นกอ ลำต้นเทียมเกิดจากกาบใบเรียงซ้อนกัน โดยทั่วไปมีขนาดเล็กกว่าข่าใหญ่ แต่มีลักษณะโดยรวมคล้ายพืชในสกุล Alpinia
เหง้า : อยู่ใต้ดิน รูปทรงกระบอก มีข้อและปล้องเห็นได้ชัด มีกลิ่นหอมฉุน รสเผ็ดร้อน เหง้าแก่เป็นส่วนสำคัญที่ใช้ทำยาและเป็นเครื่องเทศ
หน่อ : หน่ออ่อนมีสีแดงเข้มหรือแดงจัด ซึ่งเป็นลักษณะเด่นที่ใช้แยกจากข่าบางชนิดและเป็นที่มาของชื่อข่าตาแดง
ใบ : เป็นใบเดี่ยว เรียงสลับ แผ่นใบรูปไข่ยาวหรือรูปใบพาย ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบเรียบ
ดอก : ออกเป็นช่อบริเวณปลายยอด ดอกมีสีขาวและมีแต้มสีแดงหรือสีแดงบริเวณส่วนของกลีบดอกและกลีบปาก
ผล : เป็นผลทรงกลมหรือค่อนข้างกลม เมื่ออ่อนมีสีเขียว เมื่อสุกมีสีส้มหรือแดง และเมื่อแก่จัดอาจเปลี่ยนเป็นสีคล้ำหรือดำ

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

Alpinia officinarum มีถิ่นกำเนิดหลักในเอเชีย โดยเฉพาะจีนตอนใต้ เช่น กวางตุ้ง กวางสี และไหหลำ และมีการปลูกหรือพบในพื้นที่ของเอเชียตะวันออกและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ สำหรับประเทศไทยมีการกล่าวถึงข่าตาแดงในฐานะพืชสมุนไพรและพืชอาหารในหลายพื้นที่

การปลูกและการขยายพันธุ์

การขยายพันธุ์ : นิยมใช้เหง้าหรือแยกหน่อจากกอเดิมไปปลูก
การเตรียมพันธุ์ : เลือกเหง้าที่สมบูรณ์ ไม่มีอาการเน่าและไม่มีโรค ตัดแบ่งเป็นท่อนโดยให้มีตาหรือหน่อและรากติดอยู่
ดิน : ควรเป็นดินร่วนหรือดินร่วนปนอินทรียวัตถุ ระบายน้ำได้ดี
น้ำ : ต้องการความชื้นเหมาะสม แต่ไม่ควรมีน้ำขังเป็นเวลานาน
การจัดการโรค : โรคเหี่ยวจากเชื้อแบคทีเรีย Ralstonia solanacearum เป็นปัญหาสำคัญในการผลิตข่าตาแดงในบางพื้นที่ งานวิจัยในจังหวัดพิจิตรพบว่าการจัดการดินร่วมกับชีวภัณฑ์ BS-DOA 24 และการกำจัดต้นที่เป็นโรคช่วยลดการเกิดโรคและเพิ่มผลผลิตได้เมื่อเทียบกับวิธีของเกษตรกร
ระยะปลูก : งานวิจัยการผลิตข่าตาแดงในพื้นที่นาจังหวัดพิจิตรพบว่าระยะปลูก 100 × 100 เซนติเมตรให้ผลผลิตข่าอ่อนสูงสุดในการทดลองดังกล่าว
การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ : มีการศึกษาการเพิ่มปริมาณต้นพันธุ์ข่าตาแดงโดยใช้ชิ้นส่วนตาและยอดอ่อนบนอาหารสูตร MS ร่วมกับสารควบคุมการเจริญเติบโต เพื่อผลิตต้นพันธุ์จำนวนมากและลดปัญหาโรคจากหัวพันธุ์

ส่วนที่ใช้เป็นยา

เหง้าแก่ : เป็นส่วนหลักที่ใช้ทำยา
ใบและดอก : มีการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านบางพื้นที่สำหรับการใช้ภายนอก เช่น กลากและเกลื้อน

ในทางเภสัชตำรับ เหง้าข่าตาแดงมีชื่อเครื่องยาว่า Alpiniae Officinarum Rhizoma และเป็นส่วนที่ใช้ในตำรับยาสมุนไพร

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

เหง้า : มีรสเผ็ดร้อน ใช้ตามภูมิปัญญาเพื่อขับลม แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ แน่นจุกเสียด และช่วยบรรเทาอาการปวดท้อง
เหง้า : ใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการบิดและท้องร่วง
เหง้า : ใช้เป็นยาขับลมและมีการใช้ในภูมิปัญญาหลังคลอดเพื่อขับสิ่งคั่งค้างหรือ “เลือดเสีย” ตามความเชื่อของการแพทย์พื้นบ้าน
เหง้าสด : ตำพอกบริเวณที่ฟกช้ำหรือบวม
ใบหรือดอก : ใช้ภายนอกตามภูมิปัญญาบางท้องถิ่นสำหรับกลากและเกลื้อน

ข้อมูลดังกล่าวเป็น การใช้ตามภูมิปัญญาและตำรับดั้งเดิม ไม่ได้หมายความว่าได้รับการยืนยันประสิทธิผลในการรักษาโรคตามมาตรฐานการแพทย์สมัยใหม่

วิธีใช้

ชงหรือต้มเป็นยา : ใช้เหง้าแก่แห้งต้มกับน้ำแล้วรับประทานตามตำรับ
การแพทย์แผนจีน : มีการใช้เหง้าข่าตาแดงในรูปเครื่องยา โดยข้อมูลจากศูนย์สมุนไพรจีน-ไทยระบุขนาดการต้มประมาณ 3–6 กรัม หรือบางตำรับ 5–10 กรัม ขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์และตำรับยา
ใช้ภายนอก : เหง้าสดอาจนำมาตำหรือคั้นเพื่อใช้ภายนอกตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน

ไม่ควรนำข่าตาแดงไปกำหนดขนาดรับประทานเพื่อรักษาโรคด้วยตนเอง โดยเฉพาะในรูปสารสกัดเข้มข้น เนื่องจากขนาดยาและความเข้มข้นของสารออกฤทธิ์แตกต่างจากการใช้เป็นอาหารหรือเครื่องเทศ

ในบัญชียาจากสมุนไพร

ข่าตาแดงได้รับการระบุเป็น เครื่องยาสมุนไพรในรายการตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ พ.ศ. 2564 โดยระบุส่วนที่ใช้เป็น เหง้า และใช้ชื่อทางเภสัชกรรมว่า Alpiniae Officinari Rhizoma จาก Alpinia officinarum Hance

ควรแยกความหมายระหว่าง “มีรายชื่อเป็นเครื่องยาในรายการตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ” กับ “เป็นยาเดี่ยวที่มีข้อบ่งใช้ในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร” เพราะสถานะและข้อบ่งใช้ทางกฎหมายอาจแตกต่างกัน

สารสำคัญ

เหง้าของ Alpinia officinarum พบสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพหลายกลุ่ม ได้แก่

Flavonoids : โดยเฉพาะ galangin ซึ่งเป็นสารสำคัญที่ได้รับการศึกษามาก
Kaempferol
Galangin-3-O-methylether
Diarylheptanoids
Phenylpropanoids
สารประกอบฟีนอลิก
น้ำมันหอมระเหย

บทความทบทวนปี 2024 รวบรวมสารจาก A. officinarum ได้ประมาณ 337 ชนิด ครอบคลุม flavonoids, diarylheptanoids, phenylpropanes, glycosides และ volatile oils โดย galangin เป็นหนึ่งในสารสำคัญที่มีการศึกษามากที่สุด

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัยเกี่ยวกับ Alpinia officinarum มีทั้งการศึกษาระดับเซลล์ สัตว์ทดลอง และการทดลองในมนุษย์ แต่หลักฐานส่วนใหญ่ยังอยู่ในระดับก่อนคลินิก

งานทบทวนทางวิชาการพบสารสำคัญจำนวนมากและรายงานฤทธิ์ทางชีวภาพหลายด้าน เช่น ต้านการอักเสบ ต้านอนุมูลอิสระ ต้านจุลชีพ บรรเทาปวด และปกป้องเยื่อบุกระเพาะอาหาร
มีการศึกษาทางคลินิกแบบสุ่มและมีกลุ่มยาหลอกในผู้ชายที่มีภาวะมีบุตรยากโดยไม่ทราบสาเหตุ จำนวน 76 ราย โดยให้สารสกัดเหง้า A. officinarum ขนาดรวม 300 มก./วัน เป็นเวลา 3 เดือน และพบการเปลี่ยนแปลงของจำนวนอสุจิและรูปร่างอสุจิ อย่างไรก็ตาม งานวิจัยดังกล่าวมีขนาดตัวอย่างไม่มากและไม่ควรนำไปสรุปว่าเป็นการรักษาภาวะมีบุตรยากที่ได้รับการยืนยันแล้ว
มีการศึกษาทางคลินิกของตำรับสเปรย์ที่มีน้ำมัน A. officinarum เป็นหนึ่งในส่วนประกอบร่วมกับสมุนไพรชนิดอื่นในผู้ป่วยอาการเจ็บหน้าอกก่อนถึงโรงพยาบาล แต่ผลดังกล่าวไม่สามารถใช้ยืนยันประสิทธิผลของข่าตาแดงเพียงชนิดเดียวได้

ข้อสรุปด้านหลักฐาน : มีข้อมูลทางวิทยาศาสตร์สนับสนุนฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาหลายด้าน แต่ยังต้องการการทดลองทางคลินิกที่มีขนาดใหญ่และออกแบบอย่างเหมาะสมเพิ่มเติมก่อนจะสรุปประสิทธิผลในการรักษาโรคเฉพาะอย่าง

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

งานศึกษาทางเภสัชวิทยาของ Alpinia officinarum รายงานฤทธิ์ที่น่าสนใจ ได้แก่

ฤทธิ์ต้านการอักเสบ : สารสกัดและ galangin มีผลต่อเส้นทางสัญญาณที่เกี่ยวข้องกับการอักเสบ เช่น NF-κB และ MAPK ในแบบจำลองเซลล์และสัตว์ทดลอง
ฤทธิ์บรรเทาปวด : สารสกัดหรือฟลาโวนอยด์รวมแสดงฤทธิ์ในแบบจำลองอาการปวดในสัตว์ทดลอง
ฤทธิ์ปกป้องกระเพาะอาหาร : มีงานวิจัยในสัตว์ทดลองที่พบว่าสารสกัดและสารสำคัญบางชนิดอาจช่วยลดความเสียหายของเยื่อบุกระเพาะอาหาร
ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ : สารกลุ่ม flavonoids และสารสกัดมีความสามารถในการกำจัดอนุมูลอิสระในแบบจำลองทดลอง
ฤทธิ์ต้านจุลชีพ : galangin และสารสกัดบางส่วนแสดงฤทธิ์ต่อเชื้อแบคทีเรียและจุลชีพบางชนิดในห้องปฏิบัติการ
ฤทธิ์ต้านเซลล์มะเร็ง : มีรายงานระดับเซลล์และสัตว์ทดลอง แต่ยังไม่สามารถใช้แทนการรักษามะเร็งในมนุษย์ได้

หลักฐานปัจจุบันยังชี้ว่าผลการทดลองจำนวนมากเป็นผลจาก สารสกัดหรือสารบริสุทธิ์ในขนาดทดลอง ซึ่งไม่ควรนำมาเทียบโดยตรงกับการรับประทานข่าตาแดงเป็นอาหารหรือสมุนไพรทั่วไป

ความปลอดภัย

ข้อมูลพิษวิทยาที่มีอยู่ยังไม่พบสัญญาณความเป็นพิษรุนแรงจากสารสกัดเหง้าในแบบจำลองสัตว์ทดลองบางการศึกษา โดยการศึกษาหนึ่งรายงานว่าสารสกัดแอลกอฮอล์ของเหง้าในหนูไม่ทำให้เกิดการเสียชีวิตหรืออาการพิษเฉียบพลัน และการให้สารสกัดในขนาดทดลองต่อเนื่องไม่พบความผิดปกติเด่นของตัวชี้วัดการทำงานของตับและไต

อย่างไรก็ตาม ข้อมูลความปลอดภัยในมนุษย์ระยะยาวยังมีจำกัด จึงควรใช้ในปริมาณอาหารหรือภายใต้คำแนะนำของแพทย์แผนไทยหรือบุคลากรทางการแพทย์เมื่อใช้เป็นยา โดยเฉพาะสารสกัดเข้มข้น

ข้อห้ามใช้

ผู้ที่มีประวัติ แพ้พืชในวงศ์ขิง (Zingiberaceae) ควรหลีกเลี่ยง
ผู้ที่มี นิ่วในถุงน้ำดี ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้สมุนไพรกลุ่มขิงเป็นยา เนื่องจากอาจมีผลต่อการหลั่งน้ำดี
หญิงตั้งครรภ์ เด็ก ผู้สูงอายุ หรือผู้ที่มีโรคประจำตัว ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนใช้ในขนาดยา
ไม่ควรใช้แทนการรักษามาตรฐานในโรคที่มีอาการรุนแรงหรือเรื้อรัง

ข้อมูลข้อควรระวังเกี่ยวกับการแพ้และนิ่วในถุงน้ำดีมีการกล่าวถึงในแหล่งข้อมูลสมุนไพรไทย แต่ข้อมูลความปลอดภัยเฉพาะของข่าตาแดงในประชากรกลุ่มเสี่ยงยังมีจำกัด

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

หลักฐานด้าน สมุนไพร–ยา ของ Alpinia officinarum ยังมีไม่มาก แต่มีข้อมูลจากงานวิจัยก่อนคลินิกที่ควรให้ความสนใจ โดยมีรายงานว่าการให้ A. officinarum ทางปากสามารถเปลี่ยนแปลงพารามิเตอร์ทางเภสัชจลนศาสตร์ของ indomethacin ในสัตว์ทดลองได้

ดังนั้นผู้ที่รับประทานยาเป็นประจำ โดยเฉพาะยาที่มีช่วงการรักษาแคบ ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด หรือยาที่มีการเปลี่ยนแปลงผ่านตับ ควรแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ สารสกัดข่าตาแดงในขนาดเข้มข้น

การใช้ในอาหาร

ข่าตาแดงสามารถใช้ประโยชน์ในลักษณะเดียวกับข่าชนิดอื่น โดยเฉพาะส่วนหน่อและเหง้า

ใช้เป็น เครื่องเทศ เพิ่มกลิ่นหอมและรสเผ็ดร้อน
ใช้ใน พริกแกงและอาหารไทย
ใช้หน่อหรือส่วนอ่อนเป็นผักในบางท้องถิ่น
ใช้เป็นผักสดหรือลวกรับประทานกับน้ำพริก

ข่าตาแดงมีรสและกลิ่นค่อนข้างฉุน จึงมีบางพื้นที่ใช้เป็นเครื่องเทศและสมุนไพรในครัวเรือน

การใช้ในผลิตภัณฑ์

เหง้าข่าตาแดงสามารถนำไปใช้เป็นวัตถุดิบในผลิตภัณฑ์สมุนไพรและผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวข้องกับเครื่องเทศ เช่น

ผลิตภัณฑ์สมุนไพรจากเหง้าแห้ง
ชาสมุนไพรและเครื่องดื่มสมุนไพร
สารสกัดข่าตาแดง
น้ำมันหอมระเหย
ผลิตภัณฑ์เครื่องเทศและอาหาร
ผลิตภัณฑ์ใช้ภายนอก ตามแนวทางและข้อกำหนดของผลิตภัณฑ์สมุนไพร

การนำสารสกัดไปใช้เป็นผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพหรือยา จำเป็นต้องควบคุมชนิดพืช ส่วนที่ใช้ ปริมาณสารสำคัญ และมาตรฐานวัตถุดิบให้ชัดเจน

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

การเก็บเกี่ยว : เลือกเก็บเหง้าที่เจริญเต็มที่และมีสารสำคัญเหมาะสม
การเตรียมเหง้า : ล้างดินออก ตัดส่วนที่เสียหายและรากฝอย จากนั้นหั่นเป็นชิ้นหากต้องการทำเป็นยาแห้ง
การทำแห้ง : ทำให้แห้งอย่างเหมาะสมเพื่อป้องกันเชื้อราและการเสื่อมของสารสำคัญ
การเก็บรักษา : เก็บในภาชนะสะอาด ปิดสนิท ป้องกันความชื้น แสง และแมลง
วัตถุดิบยา : ควรตรวจสอบเอกลักษณ์ ความชื้น สิ่งแปลกปลอม และการปนเปื้อนก่อนนำไปผลิตเป็นยา

สำหรับมาตรฐานวัตถุดิบสมุนไพรในต่างประเทศ Alpiniae Officinarum Rhizoma เป็นเครื่องยาที่มีมาตรฐานในเภสัชตำรับหลายประเทศ เช่น จีนและไต้หวัน

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

ภูมิปัญญาการใช้ข่าตาแดงของไทยเน้น เหง้าเป็นยาแก้ลมและอาการผิดปกติของระบบทางเดินอาหาร รวมถึงการใช้ภายนอกกับอาการทางผิวหนังและอาการฟกช้ำบางชนิด นอกจากนี้มีการใช้เหง้าร่วมกับน้ำส้มมะขามเปียกและเกลือในภูมิปัญญาสตรีหลังคลอดเพื่อขับลมและขับสิ่งคั่งค้างตามความเชื่อดั้งเดิม

ประวัติและวัฒนธรรม

ข่าตาแดงอยู่ในกลุ่มพืชวงศ์ขิงที่มีความสัมพันธ์กับวัฒนธรรมการใช้ สมุนไพรและเครื่องเทศในอาหารเอเชีย มาเป็นเวลานาน โดย Alpinia officinarum หรือ lesser galangal เป็นเครื่องยาสำคัญของการแพทย์แผนจีน ใช้ในแนวคิดดั้งเดิมเพื่อช่วยให้ระบบย่อยอาหารทำงานดีขึ้น บรรเทาปวดท้อง และให้ความอบอุ่นแก่ระบบทางเดินอาหาร

สถานะการอนุรักษ์

ยังไม่พบข้อมูลที่น่าเชื่อถือเพียงพอสำหรับการระบุ สถานะการอนุรักษ์เฉพาะของข่าตาแดงในประเทศไทย ในระดับชนิดพันธุ์จากแหล่งข้อมูลอนุรักษ์ที่ควรใช้เป็นมาตรฐาน จึงไม่ควรระบุว่าเป็นพืชใกล้สูญพันธุ์หรือพืชคุ้มครองโดยไม่มีหลักฐานรองรับ

ในด้านการเกษตร ข่าตาแดงมีการเพาะปลูกเชิงเศรษฐกิจในบางพื้นที่ และมีงานวิจัยเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตและแก้ปัญหาโรคเหี่ยว ซึ่งสะท้อนว่ายังมีการใช้ประโยชน์และการเพาะปลูกอย่างต่อเนื่อง

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

อาณาจักร : Plantae
หมวด : Tracheophyta
ชั้น : Liliopsida
อันดับ : Zingiberales
วงศ์ : Zingiberaceae
สกุล : Alpinia
ชนิด : Alpinia officinarum Hance

ชื่อ Alpinia officinarum Hance เป็นชื่อที่ได้รับการยอมรับในฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Royal Botanic Gardens, Kew และเป็นชื่อที่ใช้ในเอกสารเภสัชตำรับของหลายประเทศ

ชื่อพ้องที่พบในเอกสาร : Languas officinarum (Hance) Farw. และ Languas officinarum (Hance) P.H.Hô

ข้อควรระวังด้านชื่อไทย: ฐานข้อมูล THBIF ระบุ “ข่าตาแดง” เป็น Alpinia siamensis K.Schum. ซึ่งแตกต่างจาก A. officinarum ที่ใช้ในเภสัชตำรับ ดังนั้นการจัดทำฐานข้อมูลเว็บไซต์ควรแยกเป็นคนละรายการหรือใส่หมายเหตุเรื่องชื่อพ้อง/ชื่อพื้นเมืองอย่างชัดเจน

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบเอกลักษณ์ ข่าตาแดง ควรดำเนินการตั้งแต่ระดับพืชสดจนถึงวัตถุดิบยาแห้ง ได้แก่

ลักษณะมหภาค : ตรวจรูปร่างของเหง้า ข้อและปล้อง กลิ่นหอมฉุน สีและลักษณะภายนอก
ลักษณะจุลทรรศน์ : ตรวจลักษณะเนื้อเยื่อ เซลล์สะสมน้ำมันหอมระเหย และองค์ประกอบทางกายวิภาคที่จำแนกได้
การตรวจทางเคมี : ตรวจสารกลุ่ม flavonoids และสารสำคัญ เช่น galangin
โครมาโทกราฟี : สามารถใช้ TLC/HPTLC เพื่อสร้าง fingerprint ของวัตถุดิบและตรวจสอบเอกลักษณ์
การตรวจ DNA : ใช้ DNA barcoding เมื่อจำเป็นต้องแยกชนิดที่มีลักษณะภายนอกใกล้เคียงกัน
ตัวอย่างอ้างอิง : ควรมี voucher specimen หรือเอกสารตัวอย่างพรรณไม้ที่ระบุแหล่งเก็บและผู้ตรวจสอบ

มาตรฐานเภสัชตำรับของ Alpiniae Officinarum Rhizoma มีการใช้วิธีทางโครมาโทกราฟีเพื่อตรวจสอบสารสำคัญ เช่น galangin ในการควบคุมคุณภาพเครื่องยา

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

กาญจนา จันทร์สิงห์. (2563). ข่าตาแดง. สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ มหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร.
กรมวิชาการเกษตร. (2567). การเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตพืชเศรษฐกิจในพื้นที่ภาคเหนือตอนล่าง. คลังผลงานวิจัย กรมวิชาการเกษตร.
วราพงษ์ ภิระบรรณ์. (2568). การผลิตต้นพันธุ์ข่าตาแดง (Alpinia galanga (L.) Willd) ปลอดโรคเหี่ยวที่เกิดจากเชื้อแบคทีเรียด้วยเทคนิคการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ. วารสารเกษตรนเรศวร.
สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. (2563). Alpinia siamensis K.Schum. ฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย.
ศูนย์สมุนไพรจีน-ไทย มหาวิทยาลัยหัวเฉียวเฉลิมพระเกียรติ. (ม.ป.ป.). ข่าตาแดง (เหง้า): Alpiniae Officinarum Rhizoma.
กระทรวงสาธารณสุข. (2564). รายการตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ ฉบับ พ.ศ. 2564.
Lei, X., et al. (2024). Alpinia officinarum Hance: A comprehensive review of traditional uses, phytochemistry, pharmacokinetic and pharmacology. Frontiers in Pharmacology, 15. https://doi.org/10.3389/fphar.2024.1414635
Ooi, J. B., et al. (2018). A review on the ethnomedicinal uses, phytochemistry and pharmacology of Alpinia officinarum Hance. Journal of Ethnopharmacology.
Khattak, S., Saeed-ur-Rehman, Shah, H. U., Ahmad, W., & Ahmad, M. (2005). Biological effects of Alpinia officinarum Hance. Fitoterapia, 76(5), 465–470.
Royal Botanic Gardens, Kew. (n.d.). Alpinia officinarum Hance. Plants of the World Online.